Yatay örgütlenme, doğrudan demokrasi ve siyasetin yeniden kuruluşu üzerine.
Neoliberal politikaların insanları yalnızca ekonomik ve toplumsal güvencesizliklere mahkûm etmekle kalmayıp, onları kendi yaşam alanlarından, kolektif hafızalarından ve toplumsal ilişkilerinden kopararak biyolojik varoluşlarını sürdürme kaygısına hapsettiği bir zaman diliminin içinden geçiyoruz. Adeta insanlığın salt yaşamı idame ettirme mücadelesine, siyasetin rant paylaşımına indirgendiği ve geleceğe dair söz söyleme hakkının iktidar mekanizmalarının tekeline bırakıldığı bu karanlık tabloda, Sırbistan sokaklarından yükselen gençlik hareketi başka bir ihtimali görünür kılmaya başladı.
Gençler artık kendileri adına konuşulmasını beklemiyor, kendi hikâyelerini kendileri yazıyor, kendi sözlerini kendileri kuruyor ve siyaseti yeniden kolektif bir iradeyle inşa etmeye girişiyorlar. Üstelik bunu alışılmış hiyerarşik örgütlenmelerin, lider kültlerinin ve merkezî iktidar arayışlarının dışında yapıyorlar. Yatay ilişkiler, doğrudan demokrasi, özerk meclisler ve kolektif karar alma pratikleri üzerinden yapıyorlar. Belki de asıl mesele, gençlerin yalnızca mevcut iktidara itiraz etmesi değil, itiraz ederken siyasetin nasıl yapılabileceğine dair yeni bir toplumsal tahayyül ortaya koymalarıdır.

Sırbistan’da öğrenci hareketinin son iki yılda ortaya koyduğu deneyim, toplumsal muhalefetin yalnızca iktidarı değiştirme kapasitesi açısından değil, siyasetin yapılış biçimini dönüştürme imkânları bakımından da önemli bir tartışma alanı açmaya başladı. Novi Sad’daki tren istasyonu faciasının ardından başlayan protestoların üniversite işgallerine, ülke çapında kitlesel eylemlere, yerel meclislere ve nihayet seçim siyasetine uzanması, günümüz gençlik hareketlerinin yeni bir siyasal özneleşme biçimi geliştirebildiğini gösteriyor (1). Bu deneyimin asıl önemi, gençlerin yalnızca neye karşı çıktıklarında değil, nasıl örgütlendiklerinde, kararları nasıl aldıklarında ve toplumsal desteği nasıl genişlettiklerinde aranmalı.
Öte yandan Fransa, Almanya, Portekiz, Arnavutluk, Yunanistan, İspanya ülkelerinde paralel zamanda akan gençlik hareketlerine baktığımızda, hemen hemen tamamının neoliberal politikaların getirdiği yoksullaşma, güvencesiz iş koşulları, ekolojik yıkım, geleceğe dair endişeler kadar, bu ülkelerde özellikle de son yıllarda daha da gelişen yabancı düşmanlığına karşı kendi taraflarını etkili bir şekilde belirlemiş olmalarıdır.
I – Toplumsal öfke, örgütlü bir mücadeleye dönüştüğünde siyasal güç kazanır.
Sırbistan’daki hareketin başlangıç noktası, 1 Kasım 2024’te Novi Sad tren istasyonundaki beton sundurmanın çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesiydi. Kamusal bir altyapı projesinde yaşanan bu facia, yalnızca teknik bir ihmal tartışması yaratmakla kalmadı, kamu kaynaklarının kullanımı, siyasal sorumluluk, yolsuzluk iddiaları ve kurumların hesap verebilirliği gibi daha geniş sorunları da gündeme taşıdı. Öğrencilerin adalet talebi etrafında başlattıkları protestoların zamanla rejimin işleyişine ilişkin bir sorgulamaya dönüşmesi, yeni toplumsal hareketlerin nasıl gelişebileceğine dair önemli bir örnek oluşturdu.
Üniversite boykotları, işgaller, kitlesel yürüyüşler, yerel toplantılar ve toplumsal dayanışma ağları, dağınık tepkilerin, toplumsal öfkenin örgütlü itirazlar üzerinden süreklilik kazanmasını sağladı. Hareket, tek bir olayın yarattığı duygusal tepkiyi, ortak talepler etrafında gelişen örgütlü bir mücadeleye dönüştürmeyi başardı. Bütün bunları yaparken bir yapı, grup, örgüt ya da kişi için güç devşirmeden, insanları bir aidiyet üzerinden tek bir adrese çağırmadan onların özerk ve otonom duruşlarını korumalarını sağladılar (2).
İnsanların yaşadıkları adaletsizliklere duydukları öfke ile bu öfkeyi uzun soluklu bir mücadeleye dönüştürebilmek aynı şey değil. İktidarlar, toplumsal tepkilerin kısa süreli kalmasına, farklı taleplerin birbirinden kopuk biçimde gelişmesine ve protestoların gündelik hayatın akışı içinde sönümlenmesine dayanabilir. Dolayısıyla mesele yalnızca insanları sokağa çıkarmak değil, onları ortak karar alma, dayanışma ve mücadeleyi sürdürme süreçlerinin öznesi hâline getirebilmektir. Bu şekilde geniş kesimler kendi öfkelerine, kolektif emek ve örgütlülük üzerinden kurdukları emeklerine yabancılaşmadan kendi itirazlarının temel öznesi olmayı başarabiliyorlar.

II – Siyaset, yalnızca iktidarı ele geçirme mücadelesi değil, toplumsal yaşamı birlikte düzenleme pratiğidir
Geleneksel anlamda iktidar, imkân, rant bölüşümüne indirgenen siyasetin geniş toplumsal kesimlerle bağı uzun zamandır kopmuş durumda. Özellikle de Avrupa’da zaman zaman sandıklara atılan oylar üzerinden yapılan analizlerde toplumun neredeyse yarısının kendisini bu sandık tiyatrosundan uzak tutmaya çalıştığını görüyoruz. Ancak son yıllarda, özellikle de faşist politikaların daha görünür olması, yaşanan ekolojik felaketlerden sonra gençlik üzerinden kurulan mobilizasyonla bu durumun kısmen değişmeye başladığını görebilmekteyiz.
Bu anlamda Sırbistan’daki öğrenci hareketinin, bütün bu geleneksel siyasetin dışında, daha en başından yeni bir model üzerinden yol alması etkili oldu. Dikkat çekici yönlerinden biri, merkezî ve hiyerarşik bir örgütlenme yerine üniversitelerde kurulan açık meclisler aracılığıyla karar alma süreçlerini yürütmesi oldu. Plenum adı verilen bu meclislerde öğrenciler talepleri, eylem biçimlerini ve hareketin geleceğini birlikte tartıştılar. Fakülteler arasında koordinasyon kurarak farklı görüşlerin karşı karşıya gelmesine, önerilerin değerlendirilmesine ve gerektiğinde oylamaya başvurulmasına imkân tanıdılar.
Bu modelin önemi, yalnızca bir liderin ya da merkezî yönetimin bulunmamasında değildir. Asıl mesele, karar alma yetkisinin mümkün olduğunca geniş bir katılıma açılmasıdır. Geleneksel siyasal örgütlenmelerde üyeler çoğu zaman önceden belirlenmiş programların ve kararların uygulayıcısı konumuna düşerken, meclis deneyiminde katılımcılar mücadelenin hem karar vericisi hem de yürütücüsü olmayı hedefler. Böylece demokrasi, yalnızca seçim dönemlerinde kullanılan bir hak olmaktan çıkarak gündelik siyasal pratiğin parçasına dönüşebiliyor.
III – Yerel meclisler, toplumsal muhalefetin kalıcılaşması için bir zemin oluşturabilir
Öğrenci hareketinin üniversitelerden çıkarak farklı kentlere ve yerleşimlere yayılması, mücadelenin toplumsal tabanını genişleten önemli bir gelişme oldu. Öğrencilerin yerel meclisler etrafında bir araya gelme çağrısı, yurttaşların yalnızca kitlesel gösterilere katılan insanlar olarak değil, yaşadıkları yerlerdeki sorunları tartışan ve ortak eylem geliştiren katılımcılar olarak da örgütlenmesine alan açtı (3).
Bu noktada Sırbistan’daki geçmişten gelen zborovi deneyimi önem taşıyor. Yerel meclis fikri, hareketin sıfırdan yarattığı bir kurumdan ziyade, mevcut katılım biçimlerinin yeniden canlandırılması ve yaygınlaştırılması üzerinden gelişti. Böylece öğrenci hareketi, üniversitelerdeki örgütlenme deneyimiyle yerel toplulukların gündelik sorunları arasında bağ kurma arayışına girdi.
Yerel meclislerin siyasal anlamı, yalnızca protestolara destek toplamakla sınırlı kalmadı. Barınma, eğitim, ulaşım, çalışma koşulları, çevre ve kamusal hizmetler gibi gündelik yaşamı doğrudan etkileyen sorunlar, bu alanlarda ortaklaşa tartışılabilir ve yerel dayanışma biçimleri geliştirilebilir. Bu tür yapılar süreklilik kazandığında toplumsal muhalefet, yalnızca belirli aralıklarla kitlesel gösteriler düzenleyen bir hareket olmaktan çıkarak toplumsal yaşamın içinde kök salan bir ilişki ağına dönüşebilir.
IV – Liderlikten uzaklaşmak, örgütsüzleşmek anlamına gelmez
Sırbistan’daki hareketin merkezî bir lider etrafında şekillenmemesi, başlangıçta bazı çevrelerde soru işaretleri yarattı. Geleneksel siyasal düşüncede hareketlerin başarısı çoğu zaman güçlü liderliklere, merkezî koordinasyona ve ortak bir örgütsel disipline bağlanır. Bu nedenle açık meclisler, yerel inisiyatifler ve yatay ağlar üzerinden ilerleyen bir hareketin uzun süre ayakta kalıp kalamayacağı tartışma konusu oldu (4).
Ancak bu deneyim, örgütlülük ile merkezîleşmenin aynı şey olmadığını gösteriyor. Bir hareket, bütün kararları tek bir merkezde toplamadan da ortak hedefler geliştirebilir, iş bölümünü sağlayabilir ve geniş bir coğrafyada koordinasyon kurabilir. Burada örgütlenmenin temel meselesi, kararların tek bir yerde toplanması değil, farklı birimler arasında güvenilir ilişkilerin ve işleyen iletişim kanallarının kurulmasıdır.
Yatay örgütlenme, herkesin her konuda aynı düşünmesi ya da bütün kararların oybirliğiyle alınması anlamına da gelmez. Farklılıkların açık biçimde ifade edilebilmesi, anlaşmazlıkların tartışılabilmesi ve çoğunluk kararlarının gerektiğinde yeniden değerlendirilebilmesi bu modelin önemli unsurlarıdır. Asıl mesele, farklılıkları bastırmadan ortak hareket edebilmenin yollarını geliştirmektir.
V – Toplumsal hareketler, taleplerini genişletirken başlangıç noktalarını kaybetmemelidir
Sırbistan’daki protestolar, belirli bir kamu faciasının aydınlatılması ve sorumluların hesap vermesi talebiyle başladı. Zamanla yolsuzlukla mücadele, şeffaflık, hukuk devleti ve demokratik denetim gibi daha geniş siyasal başlıklara yayıldı. Bu genişleme, farklı toplumsal kesimlerin kendi deneyimleri ile öğrencilerin talepleri arasında bağ kurmasını kolaylaştırdı.
Öğrencilerin yanı sıra çiftçilerin, öğretmenlerin, avukatların ve farklı meslek gruplarından yurttaşların harekete destek vermesi, toplumsal itirazın üniversite sınırlarını aşmasına katkıda bulundu. Bu durum, toplumsal hareketlerin güç kazanmasında farklı kesimlerin ortaklaşabileceği bir siyasal zemin yaratmanın önemini ortaya koyuyor.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, ortaklığın herkesin aynı dünya görüşünü paylaşmasına bağlı olmamasıdır. Farklı toplumsal kesimler, farklı gerekçelerle, farklı ideolojik aidiyetler üzerinden aynı talepleri destekleyebilir. Bir kesim kamu kaynaklarının kullanımındaki usulsüzlüklere, bir başkası adalet sistemindeki sorunlara, bir diğeri eğitimdeki eşitsizliklere odaklanabilir. Bu talepler arasındaki bağlar, yaşamdaki kesişimsellik üzerinden görünür kılındığında toplumsal muhalefet daha etkili bir şekilde geniş bir alana yayılabilir. Bunun için illaki ideolojik, politik bir ortaklık gerekmeyebiliyor.
VI – Seçim siyasetine katılmak ile hareketin özerkliğini korumak arasındaki ilişki yeniden düşünülmelidir
Sırbistan’daki öğrenci hareketinin seçim siyasetine yönelmesi, toplumsal mücadele ile kurumsal siyaset arasındaki ilişkinin nasıl kurulabileceğine dair başka önemli bir tartışma alanı açtı. Sokakta ve üniversitelerde oluşan toplumsal güç, seçim sürecinde farklı toplumsal kesimlerden adayları bir araya getiren bir liste üzerinden siyasal temsil alanına taşınmayı başardı. Aday belirleme süreçlerinde katılımcı yöntemlere başvurulması, meclislerde geliştirilen karar alma pratiğinin seçim siyasetine aktarılması açısından dikkat çekici pratikler sergilendi (5). Burada son derece akıllıca ve stratejik bir yol izlendi.
Bu yönelim, toplumsal hareketlerin yalnızca protesto ederek sonuç alabileceği ya da seçimlere katıldığında mutlaka kendi karakterini kaybedeceği biçimindeki iki karşıt yaklaşımın ötesine geçme imkânı sunuyor. Sokak hareketleri, kamuoyu oluşturmanın ve toplumsal talepleri görünür kılmanın önemli araçlarıdır. Seçimler ise bu taleplerin yasama ve yürütme süreçlerinde temsil edilmesine imkân tanıyabilir. Ancak bu iki alanın birbirine nasıl bağlanacağı, her hareketin kendi koşulları içinde çözmesi gereken bir sorundur.
Seçim başarısı, toplumsal hareketin bütün taleplerinin hayata geçirileceğini garanti etmez. Parlamenter temsil, kendi kurallarını, zamanlamasını ve uzlaşma mekanizmalarını beraberinde getirir. Seçim döneminde ortaklaşan gruplar, iktidar sorumluluğu ortaya çıktığında farklılaşabilir. Ayrıca seçim kampanyalarının gerektirdiği profesyonelleşme, temsilcilerle taban arasındaki mesafeyi büyütebilir. Bu nedenle asıl mesele, seçimlere katılıp katılmamakla sınırlı değildir. Temsilcilerin kim tarafından denetleneceği, toplumsal hareketin kararlarının siyasal temsilciler açısından nasıl bağlayıcı olacağı ve hareketin bağımsız örgütlenme kapasitesinin nasıl korunacağı soruları da önemlidir.
VII – Gençlik hareketlerini anlamak için 1968’e bakmak yeterli değildir; bugünün koşullarını da anlamak gerekir
Sırbistan’daki öğrenci hareketi, Fransa, Almanya ve Arnavutluk gibi ülkelerde ortaya çıkan gençlik protestolarıyla birlikte düşünüldüğünde daha geniş bir siyasal dönüşümün işaretlerini taşıyor. Gençlerin eğitim, barınma, çalışma yaşamı, kamusal hizmetler ve siyasal karar alma süreçlerine ilişkin itirazları, farklı ülkelerde farklı biçimler alsa da ortak sorun alanları etrafında kesişebiliyor.
Bu hareketleri 1968 deneyimiyle karşılaştırmak anlamlıdır. Her iki dönemde de gençler, eğitim kurumlarının sınırlarını aşarak toplumsal düzeni ve siyasal otoriteyi sorgulayan hareketlerin önemli aktörleri hâline geldi. Ancak tarihsel koşullar aynı değildir. 1968’in sanayi toplumu, sınıf ilişkileri, üniversitelerin genişlemesi ve dönemin devrimci örgütleriyle kurduğu ilişki, bugünün dijital iletişim ağları, güvencesiz çalışma koşulları, barınma krizi ve parçalı toplumsal yapılarıyla birebir örtüşmez.
Bugünün gençlik hareketlerinin önemli özelliklerinden biri, geleneksel örgütlenme kanallarına mesafeli dururken farklı iletişim ve koordinasyon biçimleri geliştirmeleridir. Bununla birlikte, yatay örgütlenme ve dijital iletişim tek başına siyasal süreklilik sağlamaz. Hareketlerin farklı toplumsal kesimlerle bağ kurması, gündelik yaşamın sorunlarına dokunması ve ortak talepleri somutlaştırması gerekir. Sırbistan’daki gençlik hareketi tam da bunu başardı. Kitle ile doğrudan, göz teması kuran, onları da içeren ve sürece doğrudan katan bir çalışma metodu kullanıldı.
VIII – Merkezî, hiyerarşik iktidar çağıran alanlardan ziyade yatay örgütlenmeyi temel almak
Sırbistan’daki öğrenci hareketinin deneyimi, sol ve sosyalist hareketler açısından önemli bir özeleştiri alanı da açıyor. Neoliberal politikaların özellikle de son on beş yılda popülist ve aşırı sağ politikalarla neredeyse teslim aldığı, buna karşı geleneksel sol/muhalif yapıların da çok da bir şeyler yapamadıkları kamusal alanı Sırbistan’daki bu gençlik hareketi yeniden geniş toplumsal kesimlere açmış oldu.
Tarihsel olarak merkeziyetçi, hiyerarşik ve önder merkezli örgütlenme biçimlerine ağırlık veren geleneksel sol/muhalif siyasal gelenekler, toplumsal mücadeleyi çoğu zaman belirli bir örgütün büyümesi, bir liderliğin güçlenmesi ya da iktidarın ele geçirilmesi üzerinden değerlendirdi. Oysa günümüz gençlik hareketlerinin bir bölümü, toplumsal değişimin yalnızca hangi iktidarın yerine kimin geçeceğiyle ilgili olmadığını; karar alma süreçlerinin, temsil ilişkilerinin ve kolektif yaşamın nasıl düzenleneceğinin de en az bunun kadar önemli olduğunu ortaya koyuyor.
Buradan hareketle solun önündeki mesele, geçmişin bütün örgütsel deneyimlerini reddetmek ya da yatay örgütlenmeyi yeni bir dogmaya dönüştürmek değildir. Merkezî koordinasyonun, uzmanlaşmanın ve ortak stratejinin gerekli olduğu durumlar vardır. Sorun, bunların katılımı daraltan ve karar yetkisini kalıcı biçimde belirli bir kesimin elinde toplayan yapılara dönüşmesidir. Aynı şekilde yataylık da ortak strateji, sorumluluk ve hesap verebilirlik olmaksızın kalıcı bir siyasal kapasite yaratamaz.
İhtiyaç duyulan şey, örgütlülük ile özerklik, ortak strateji ile yerel inisiyatif, temsil ile doğrudan katılım arasında yeni dengeler kurabilmektir. Bunun için yerel meclisleri, dayanışma ağlarını ve tabandan gelişen girişimleri yalnızca daha büyük bir örgütün destek birimleri olarak görmek yerine, kendi karar ve eylem kapasitelerine sahip siyasal alanlar olarak değerlendirmek gerekir.
IX – Birlikte karar alma siyasal dönüşümün önemli parçalarıdır
Sırbistan’dan çıkarılabilecek bir başka ders de toplumsal değişimin yalnızca seçimlerde ya da kitlesel gösterilerde gerçekleşmediğidir. İnsanların birlikte karar almayı öğrenmeleri, ortak sorunları tartışmaları, kaynakları paylaşmaları ve kendi yaşamları üzerinde söz sahibi olmaları da siyasal dönüşümün parçalarıdır. Bu pratikler, iktidarın kimde olduğuna ilişkin tartışmayı, iktidarın nasıl kullanılacağı ve toplumsal yaşamın nasıl düzenleneceği sorularıyla birleştirir. Elbette hiçbir ülkenin deneyimi başka bir ülkeye doğrudan aktarılabilecek hazır bir reçete sunmaz. Sırbistan’ın tarihsel koşulları, toplumsal yapısı, siyasal kurumları ve öğrenci hareketinin özgünlüğü dikkate alınmalıdır. Ancak deneyimler arasında karşılaştırma yapmak, ortak sorunları ve yeni imkânları görebilmek açısından önemlidir.
Bugün gençlik hareketlerinin önümüze koyduğu temel soru belki de şudur: Siyaseti, toplum adına karar verenlerin faaliyeti olmaktan çıkarıp toplumun kendi kendisini örgütleme ve yönetme kapasitesine dönüştürmek mümkün müdür? Bu soruya verilecek yanıt yalnızca gençlerin geleceğini değil, solun ve demokratik siyasetin geleceğini de yakından ilgilendiriyor. Sırbistan’daki deneyimin önemi, bu sorunun yanıtını kesin olarak vermesinde değil, onu yeniden ve somut bir mücadele pratiği içinde gündeme taşımasında yatıyor.
Kaynakça
- Sırbistan’da Öğrenciler Hükümeti Nasıl Düşürdü? – Filip Balunović | Corpus Dergi
- Students vs the system – protest strategies in Serbia | OSW Centre for Eastern Studies
- « En Serbie, les plénums étudiants apparaissent comme des lieux de respiration civique »
- file-164-an-autoethnographic-account-of-the-anticorruption-student-protests-in-serbia-2024-25.pdf
- Sırbistan’da seçimi kazandıran öğrenci listesi nasıl oluştu?














