Ercan Jan Aktaş yazdı | Kürdün barışı: Cesur Yürek

I – Dağların hafızası: Özgürlük, direniş ve halkların ezgisi

Mel Gibson’un başrolünü oynadığı 1995 yapımı Braveheart/Cesur Yürek filmini ilk kez cezaevinde aynı koğuşu paylaştığımız yoldaşlarımla birlikte izlemiştim. İskoçya’nın İngiliz egemenliğine karşı verdiği bağımsızlık mücadelesini anlatan tarihî bir epik film olarak hafızama kaldı. Filmin merkezinde özgürlük, bağımsızlık, halkların kendi kaderini tayin hakkı, sömürgeci egemenliğe karşı direniş ve halk önderliği gibi temalar bulunuyor.

Filmdeki müzikler de hala benim yolculuklarıma eşlik eder. İskoç gaydasının o kendine özgü, insanın içine işleyen sesi yükseldiğinde, insan kendisini bir anda içindeki uçsuz bucaksız Highlands’lerinde bulur kendisini. Bu satırları yazdığım Dağların ve Bulutların Ülkesi dediğim Euskal Herria/Bask Ülkesi de tam olarak o filmin sahnelerindeki gibi, sislerin ağır ağır dağların doruklarına çöktüğü, yeşilin binbir tonuna bürünen tepelerin arasından berrak nehirlerin kıvrılarak aktığı, rüzgârın geniş çayırlarda, ormanlarda özgürce dolaştığı bir coğrafyadır. Yaşadığım evin penceresinde uzaklarda koyun, inek ve at sürülerini, Bask halkının dağ başlarında çıplak elleriyle  yüzlerce yıl önce ördüğü taş evler ve gökyüzüne uzanan sarp dağlarını görebiliyorum.

Bask halkının geleneksel müzik kültüründe, İskoç gaydasına benzeyen en önemli nefesli çalgılardan biri olan Alboka ve Kürtlerin kaval sesleri birbirine karşırken insanın içinde kocaman ayrılıkların hüznü, bazen geçmişin acıları, bazen de özgürlüğe duyulan bitmeyen özlem depreşiyor. İskoç, Bask ve Kürt halklarının ezgilerinde kendi topraklarının hafızası, savaşların izleri, kaybedilen hayatlar ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir direniş ruhu saklıdır. İskoçya’nın dağları, nehirleri ve çayırlarıyla bütünleşen o gayda sesi, benim için hiç bir zaman yalnızca bir müzik olmadı, bir halkın kendisini, tarihini ve özgürlük arzusunu anlatma biçimi olarak dugu dünyamda yer aldı.

Cesur Yürek filmini ilk izlediğimde, bir halkın barış yapmasının savaşmaktan çok daha zor olduğu düşüncesi zihnime yerleşmişti. Çünkü savaşmakla, yıllarca savaştığın güçle aynı masa etrafında oturmak birbirinden çok farklı iki deneyimdi. Savaşta karşında kim olduğunu, hangi amaç uğruna mücadele ettiğini ve neye karşı direndiğini bilirsin. Oysa müzakere masasına oturduğunda yalnızca karşındaki egemen güçle değil, kendi içindeki çelişkilerle, hesaplarla, çıkar ilişkileriyle ve iktidar mücadeleleriyle de yüzleşmek zorunda kalırsın. Bu anlamıyla masada olmanın bir çok anlamı var.

İskoçlar, İngiliz egemenliğine karşı yüzyıllar boyunca mücadele ettiler; kimi zaman ağır yenilgiler aldılar, kimi zaman önemli zaferler kazandılar. Ancak mücadele yalnızca savaş meydanlarında yürütülmüyordu. İngiliz egemenleriyle kurulan siyasal ilişkiler ve müzakere süreçleri, İskoç halkının özgürlük arayışını çok daha karmaşık bir zemine taşıdı. Çünkü artık karşılarında yalnızca İngiliz krallığının askerî ve siyasal gücü değil, kendi ayrıcalıklarını ve iktidarlarını korumak isteyen İskoç aristokrasisinin iç çatışmaları, hesapları, hileleri ve entrikaları da vardı. Halkın özgürlük talebiyle aristokrasinin iktidar ve çıkar beklentileri her zaman aynı yerde buluşmuyordu. Hatta bazen asıl zorlu mücadele, silahlar sustuktan ve taraflar aynı masa etrafında buluştuktan sonra başlıyor.

Filmde William Wallace’ın İngiliz egemenliğine karşı verdiği mücadele, İskoç halkının özgürlük ve bağımsızlık arzusunu güçlü biçimde ortaya koyarken, aynı zamanda kendi iktidarını ve ayrıcalıklarını korumaya çalışan İskoç aristokrasisinin bu mücadeleyi nasıl zayıflattığını da çarpıcı biçimde anlatır. Halkın özgürlük talebiyle egemen sınıfların siyasal hesapları arasındaki bu gerilim, filmin tarihsel hikâyesinin ötesine geçerek bugün de üzerinde düşünülmesi gereken bir meseleye dönüşür. Benim bugün bu filmden çıkardığım asıl soru, bir halkın özgürlüğü uğruna verdiği uzun soluklu mücadelenin nasıl kalıcı bir toplumsal barışa dönüşebileceğidir. Çünkü özgürlük mücadelesinin kazanımları kadar, bu kazanımların nasıl bir toplumsal ve siyasal düzen içinde korunacağı da önemlidir. İskoçya’da bağımsızlık ve kendi kaderini tayin etme tartışmaları yüzyıllar boyunca farklı biçimlerde varlığını sürdürdü. Bugün de hala o sorunlar ve sorular İskoç toplumunun siyasal gündemindeki yerini koruyor. Demek ki mesele yalnızca bir egemenlik ilişkisine son vermek değil, halkın kendi geleceği üzerinde söz ve karar sahibi olabileceği eşitlikçi, özgür ve demokratik bir yaşamı inşa edebilmektir.

Kürdün barışı
Ercan Jan Aktaş yazdı | Kürdün barışı: Cesur yürek

Özgürlüğün zorlu sınavı

Kürt meselesi açısından da mesele tam burada başlıyor. Kürtlerin barışı, yalnızca silahların bırakılması, çatışmaların sona ermesi ya da devletin güvenlik politikalarının değişmesi değildir. Barış, Kürtlerin kendi kimlikleriyle, dilleriyle, kültürleriyle ve siyasal iradeleriyle eşit yurttaşlar ve özgür bir halk olarak var olabilmelerinin kabul edilmesidir. Bunun kadar önemli bir başka mesele de bu coğrafyada yaşayan Türklerin, Kürtlerin, Ermenilerin, Süryanilerin, Arapların ve diğer bütün halkların birbirlerinin varlığını bir tehdit değil, ortak yaşamın zenginliği olarak görebilmesidir. Çünkü gerçek barış, bir tarafın diğerine yenilmesiyle değil, düşmanlık üreten siyasal ve toplumsal ilişkilerin dönüştürülmesiyle mümkündür. Belki de Cesur Yürek’in yıllar sonra hâlâ hafızamda taşıdığı en önemli soru budur: Özgürlük uğruna mücadele eden bir halk, kendi barışını ve birlikte yaşamanın yeni yollarını nasıl inşa edecektir?

Abdullah Öcalan’ın koordinasyonunda Kürt Özgürlük Hareketi (KÖH) ekseninde gelişen çözüm ve barış sürecinin karşı karşıya olduğu zorluklara bir de bu pencereden bakmak gerekiyor. Kürt siyasal alanında, daha sürecin başlangıcında farklı saiklerle itirazlarını dile getiren çevrelerin kullandıkları dile baktığımda, ciddi bir siyasal perspektif ve gelecek tahayyülü eksikliği görüyorum. Kendilerini Kürt milliyetçisi olarak tanımlayan bu grup ve kişilerin, bugüne kadar Kürtlerin özgürlük mücadelesine hangi somut katkıları sunduklarını sorgulamak gerekiyor. Zira eleştirmek, itiraz etmek ve farklı bir siyasal pozisyon almak elbette meşrudur; ancak yarım asırlık bir mücadele deneyimini, onun yarattığı toplumsal dönüşümü, siyasal birikimi ve kolektif hafızayı yok sayarak siyaset yapmak başka bir şeydir.

Bu çevreler, KÖH’nin yürüttüğü süreci daha en başından teslimiyet, tasfiye ve Kürtlerin gönüllü biçimde devlete bağlanması üzerinden okumaya çalışıyorlar. Böylece barışı, yeni bir toplumsal ve siyasal yaşamın imkânı olarak tartışmak yerine, peşinen bir yenilgi anlatısına dönüştürüyorlar. Üstelik mücadelelerinin merkezine Kürtlerin özgürlük taleplerini, toplumsal örgütlenmesini ve geleceğini değil, KÖH’e yönelik karşıtlığı yerleştiriyorlar. Oysa yarım asırlık bir mücadelenin deneyimini ve hafızasını dışarıda bırakarak Kürtlerin geleceğine ilişkin sahici bir siyasal söz üretmek mümkün değildir.

Bu yaklaşımın bir başka boyutunu da uzun yıllar boyunca bir biçimde KÖH ile dayanışma ilişkisi içinde olmuş kimi sol ve sosyalist çevrelerde görüyoruz. Geçmişte Kürtlerin özgürlük mücadelesini destekleyen, hatta bu mücadeleyle kendi enternasyonalist politik kimlikleri arasında bir bağ kuran bazı çevreler, bugün Kürt milliyetçisi olarak tanımladığım kesimlerle benzer bir söylem üzerinden sürece karşı pozisyon alıyorlar. Elbette solun görevi herhangi bir siyasal hareketin bütün kararlarını sorgusuz sualsiz desteklemek değildir. Tam tersine, eleştirel düşünce ve politik özerklik sol siyasetin vazgeçilmezidir.

Ancak eleştirinin de tarihsel bir sorumluluğu, politik bir tutarlılığı ve toplumsal bir karşılığı olmalıdır. Barış ihtimalini yalnızca mevcut aktörlerin niyetleri üzerinden değerlendirmek, çatışmanın sona ermesinin yaratabileceği toplumsal, siyasal ve demokratik imkânları görmezden gelmek anlamına gelir. Daha da önemlisi, Kürtlerin kendi gelecekleri hakkında söz ve karar sahibi olma iradesini, dışarıdan belirlenmiş ideolojik kalıplara hapsetme riskini taşır. Enternasyonalizm, halkların özgürlük arayışlarını kendi politik doğrularımıza göre yargılamak değil, onların eşitlik ve özgürlük temelinde ortak bir yaşam kurma çabalarına alan açabilmektir.

Mücadele hafızasından demokratik bir geleceğe

Tam da bu nedenle, barış sürecini tartışırken asıl soruyu başka bir yerde aramak gerektiğini düşünüyorum: Kürtler yarım asırlık mücadelelerinin ardından nasıl bir toplumsal ve siyasal gelecek kurmak istiyorlar? Bu sorunun yerine sürekli KÖH’ün teslim olup olmadığı tartışmasını koymak, barışın kendisini değil, geçmişin çatışma dilini yeniden üretmekten başka bir sonuç doğurmaz. Oysa barış, geçmişte yaşananları unutmak ya da mücadele hafızasından vazgeçmek değildir. Barış, o hafızayı inkâr etmeden, acıları ve kazanımları birlikte taşıyarak yeni bir siyasal ilişki kurabilme iradesidir.

Bir halkın özgürlük mücadelesi, yalnızca kendisine hükmeden gücü geriletmekle tamamlanmaz. Asıl mesele, o mücadelenin yarattığı toplumsal iradeyi, eşitliği ve özgürlüğü esas alan yeni bir yaşamın kuruluşuna dönüştürebilmektir. Çünkü iktidarın el değiştirmesiyle özgürlük, silahların susmasıyla barış, müzakere masasının kurulmasıyla da demokratik toplum kendiliğinden ortaya çıkmaz. Bunların her biri ayrı bir mücadele, toplumsal irade ve siyasal cesaret gerektirir.

Kürtlerin önünde bugün duran mesele de yalnızca geçmişin çatışmalarını sona erdirmek değildir. Aynı zamanda yarım asırlık mücadelenin ortaya çıkardığı toplumsal ve siyasal birikimi demokratik bir geleceğin kurucu gücüne dönüştürmektir. Bunun için devletin inkâr ve güvenlik eksenli siyasetinden vazgeçmesi kadar, Kürtlerin kendi içindeki farklılıklarla, eleştirilerle ve siyasal eğilimlerle demokratik bir ilişki kurabilmesi de önemlidir. Barış, bir tarafın diğerine kendisini kabul ettirmesi ya da bir hareketin kendi içindeki bütün farklılıkları susturması değildir. Tam tersine, farklılıkların eşit koşullarda var olabildiği, hiçbir halkın diğerinin üzerinde tahakküm kurmadığı, siyasal kararların toplumun katılımıyla alınabildiği bir yaşamın inşasıdır. Bu nedenle Kürtlerin barışı, yalnızca Kürtlerin değil, bu coğrafyada birlikte yaşayan bütün halkların, inançların ve toplumsal kesimlerin özgürleşmesi açısından da tarihsel bir imkândır.

Bugün Bask Ülkesi’nin dağlarına baktığımda, İskoç gaydasının sesiyle Kürtlerin kaval ezgileri birbirine karışıyor zihnimde. Bazen bir Alboka’nın ezgisi de bu seslere eşlik ediyor. Her birinin taşıdığı tarih, acı ve özgürlük özlemi farklı olsa da insanın yüreğinde bıraktıkları duygu birbirine çok benziyor. Hiçbir halkın hafızası diğerinden daha değerli değil; hiçbir halkın acısı diğerinin acısından bağımsız değil. Dağlar, nehirler ve çayırlar sınırları tanımadan varlığını sürdürürken, insanların birbirlerine düşman edilmesi ne kadar büyük bir tarihsel çelişki. Belki de bu yüzden barışı, yalnızca siyasetçilerin masasında konuşulan bir anlaşma olarak değil, insanların birbirlerinin varlığını tanıdığı, acılarını paylaştığı ve ortak bir gelecek kurmaya cesaret ettiği toplumsal bir yolculuk olarak düşünmek gerekiyor.

Yıllar önce cezaevinde, aynı koğuşu paylaştığım yoldaşlarımla izlediğim Cesur Yürek’in

İskoçya’nın sisli dağlarında yankılanan gayda sesiyle, Kürdistan’ın dağlarında bir çobanın kavalından yükselen ezgi ve Euskal Herria’nın vadilerinde duyulan Alboka’nın sesi arasında benim için görünmez bir bağ var. Bu bağ, halkların birbirine benzeyen acılarından çok, bütün farklılıklarına rağmen özgür ve eşit yaşama arzularından besleniyor. Artık bu ezgilerin yalnızca geçmişin savaşlarını, kayıplarını ve direnişlerini anlatmasını değil, geleceğin barışını da müjdelemesini istiyorum. Çünkü benim için Kürdün barışı, bir halkın mücadelesinden vazgeçmesi değil; özgürlüğünü başka halkların özgürlüğüyle buluşturabilmesi, kendi geleceğini kurarken başkalarının geleceğine de yer açabilmesidir. Ve belki de en büyük cesaret, tam olarak burada başlıyor: Özgürlüğü kazanmak kadar, onu herkes için mümkün kılacak bir barışı inşa etmekte.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş