Müge İplikçi yazdı | “İlahi adalet”in tecelli ettiği yer: Terapi odaları

Türkiye’de son yirmi yılda yaşadıklarımız, adalete ve hatta ilahi adalete olan inancımızı yerle bir etti! Meydanlarda intikam ateşini yakanlardan, ayakkabı kutularına paralarını sıkıştırıp kendilerine yeni ufuklar açanlara kadar pek çok olay yaşandı. Maden faciasında “fıtrat meselesi” diyenlerden, ormanlarımız yanarken çay içip gülümseyenlere; çocuk istismarı davalarında “iyi hal indirimi” uygulayanlardan, kadın cinayetlerinde “tahrik” savunmasını meşru sayanlara kadar uzanan bir cezasızlık silsilesi… Yok yok!

Bunların üstünün örtüldüğüne, unutturulduğuna, hatta zamanla normalleştirildiğine tanık olduk. Bu tablo karşısında ya terapi odalarına sığınmayı ya da dizilerdeki “herkes insan, herkesin içinde boğuştuğu kendi şeytanları var” söylemine tutunmayı öğrendik. Ancak öğrenmek, o çaresizlik duygusunu ya da adalet arayışını çözmüyor ne yazık ki…

Bu yazıdaki “ilahi adalet” ifadesini, dünyevi adaletin işlemediği yerde insanların sığındığı teselli arayışını tartışmak için özellikle ironik biçimde kullanıyorum. İlahi adalet inancı, tarih boyunca ezilenlerin, haksızlığa uğrayanların, sesini duyuramayanların sığınağı oldu. “Allah’ın adaleti er ya da geç tecelli eder” düşüncesi, dünyevi adaletin iflas ettiği anlarda insanlara dayanma gücü verdi. Ancak bu inanç, aynı zamanda bir erteleme mekanizmasına da dönüşebilirdi ki dönüştü de: Adaleti bu dünyada talep etmekten vazgeçip, onu öteki dünyaya havale etmek… İşte tam da bu noktada, terapi odaları yeni bir “ilahi adalet” mekânı olarak belirdi: Bu dünyada karşılığı olmayan acıların, hiç değilse “dinlenildiği”, görünür kılındığı, adlandırıldığı yerler. Ancak dinlenmek, adaletin tecellisi değil ve olmayacak…

Son günlerin sıkça konuşulan dizisi “Bir Başkadır”ı mercek altına almak değil niyetim. Nihayetinde bir kurgu yapması gerekeni yapmış ve hepimizi düşündürmüştür. Berkun Oya’nın başarısını teslim etmek elzem; ancak bu yazının konusu bu değil. Dizinin ardından karakterler üzerinden geliştirilen yorumları okudum; bir metnin hayat karşısındaki tavrının nasıl cevaplar ürettiğini ilgiyle takip ettim. Ancak kurgunun çözümünü ya da açmazlarını hayatın çözümü gibi sunan kimi yorumlara katılmadığımı da belirtmeliyim. Keşke her şey o terapi odasında çözüldüğü gibi çözülebilseydi… Keşke herkes bir terapistin karşısına oturup, içindeki şeytanlarla yüzleşse ve toplumsal yaralarımız da böylece kapansa-ydı. Ama kapanmıyor; çünkü toplumsal yaralar, bireysel yaraların toplamından fazla… Evet bu haldeyiz!

Terapi odaları
Müge İplikçi yazdı | “İlahi adalet”in tecelli ettiği yer: Terapi odaları

Cezasızlık kültürü ve adaletin işlememesi

Neden mi? Bu süreçte, toplumu dinamitleyen yolsuzluklar, istismarlar ve manipülasyonlar karşısında gerçek anlamda hesap sorulmadı. Linç kültürünü körükleyenler, hırsızlığı meşru sayanlar, “Ben görevimi yapıyorum” diyerek kötülüğü sıradanlaştıranlar teker teker unutuldu, unutturuldu. Hannah Arendt’in “Kötülüğün Sıradanlığı”nda tarif ettiği gibi, kimse kendini kötü olarak görmedi; herkes görevini yaptığını iddia etti. Eichmann davasında Arendt’i asıl dehşete düşüren şey, Eichmann’ın canavar olmamasıydı; onun sıradan, bürokratik, kendi perspektifinden tutarlı bir insan olmasıydı. Kötülüğün sıradanlaşması, onu işleyenlerin kendilerini kötü görmemesinden başlar. Türkiye’de de benzer bir tablo gördük: Herkes görevini yaptı, herkes emir kulu oldu, herkes “ama” ile başlayan cümleler kurdu ve o cümleler çok prim yaptı.

Ve elbette bu cezasızlık hali, hukuka olan inancın hızla çökmesine de yol açtı. Toplumda derin bir güvensizlik ve çaresizlik duygusu yerleşti. İnsanlar, yaşananların hiçbir karşılığının olmadığını gördükçe, adaletin ancak “öteki dünyada” ya da “terapi odalarında” tecelli edebileceği gibi ironik bir inanca savruldular. Oysa terapi odaları bireysel yaraların görünür olmasına katkı sunabilir; toplumsal yıkımın hesabını sormak ya da adaleti tesis etmek gibi bir işlevi yerine getirme sorumluluğu yoktur. Terapist, danışanını dinler; ama yargılayamaz, hesap soramaz, ceza veremez. Terapinin doğası gereği terapist tarafsızdır; oysa adalet, mağdurun yanında olmayı gerektirir, failin karşısında durmayı vb… Terapi anlama üzerine kuruludur. Anlamak ise her zaman adaleti getirmez.

“Herkes insan” söylemi

Öte yandan yaşanan onca kötülüğün ardından, “Hepimiz insanız, herkesin içinde kendi sorunları var, herkes dertli” gibi söylemlerin yaygınlaştığını da biliyoruz. Bu düşünce, bir yandan yan yana durabilmemiz için kıymetli bir zemin sunarken, diğer yandan yapılmış kötülüklerin üstünü örten bir işlev gördü ve görmeye devam ediyor. Bu söylemin iki yüzünü birbirinden ayırmak gerekiyor: Bir yanda, linç kültürüne karşı duran, “biz ve onlar” ayrımını reddeden, herkesin hata yapabileceğini kabul eden bir anlayış var ki bu, toplumsal barış için gerçekten kıymetli. Diğer yanda ise, bu söylemi kötülüğü meşrulaştırmak için kullanan bir anlayış var: “Ama onlar da insan” demek, ihlal edilen onca hakkı, dinamitlenen bir toplumu ve rezil edilen bir dünyayı ayakta tutan temelleri görmezden gelmenin bahanesi hâline geldi.

Bu söylem, kötülüğün meşrulaştırılmasına ve hesap sorulabilirliğin ortadan kalkmasına neden olan en temel çıkış noktalarından birisidir. Herkesin “kendi şeytanlarıyla boğuştuğu” fikri, bireysel bir rahatlama sağlasa da toplumsal çöküşü derinleştiriyor. Çünkü kötülük, anlaşılabilir ve insani bir boyuta indirgendiğinde, ona karşı durmak, onu yargılamak ve adalet talep etmek de anlamsızlaşıyor. Bu da bizi, kötülüğün sıradanlaştığı bir toplumda adalet talebinin bile anlamsızlaştığı bir açmaza sürüklüyor. Kötülük sıradanlaştıkça ona verilecek cevap da sıradanlaşıyor-kaçınılmaz olarak.

Burada bir ayrım yapmak elzem: Bir insanı anlamak, onun yaptıklarını onaylamak değildir. Bir failin çocukluğunu, travmalarını, motivasyonlarını anlamak; onun işlediği suçu meşrulaştırmaz. Ancak “herkes insan” söylemi, bu ayrımı bulanıklaştırıyor. Anlamayı affetmeyle, empatiyi meşrulaştırmayla karıştırıyor. Oysa adalet, tam da bu ayrımı netleştirmek zorunda: Evet, hepimiz insanız; ama bu, hepimizin eylemlerinden eşit derecede sorumlu olduğu anlamına gelmez. Bir tecavüzcünün “kendi şeytanlarıyla boğuştuğunu” söylemek, sorunu çözmez. Bir yolsuzluk yapanın da “zor bir çocukluk geçirdiğini” söylemek, çalınan kamu kaynaklarının hesabını sormayacağız anlamına gelmez, gelmemeli. “Herkes insan” söylemi, bu tür durumlarda bir empati değil, bir kaçış hâline gelir, bir siliş, hafızaya özgü bir amorf.

Toplumsal travmanın bireysel terapiye indirgenmesi

Yaşananların yarattığı derin toplumsal travma, çözüm yeri olarak terapi odalarını işaret etmeye başladı. Bunda hiçbir sıkıntı yok. Danışanın anlattıkları çerçevesinde onu dinleyen bir terapistin olduğu o odalarda, bireysel şifalanmanın mümkün olduğu varsayılabilir. Hatta daha da ileri giderek söyleyebilirim: Terapi odaları, toplumsal travmanın bireysel düzeyde işlenmesinde önemli bir işlev görebilir. Bir insanın yaşadığı haksızlığı adlandırabilmesi, hissettiği öfkeyi tanıyabilmesi, çaresizliğini dile dökebilmesi… Hepsi önemli. Ve toplumsal travmanın bireysel yansımalarıyla başa çıkmada değerli. Ancak yeterli değil!

Günümüzün bireyselleşen dünyasında terapi ortamları hiç kuşku yok ki bireysel bir nefes alma alanı sunabilir; ancak toplumsal adaleti ikame etmek gibi bir sorumluluğu yoktur. Benzeri bir şekilde edebiyatın da… Edebiyat, toplumsal travmaları işlemede, görünür kılmada, kuşaklar arası aktarımda güçlü bir araçtır; ama bir roman, bir öykü, bir şiir adaleti tesis edemez. Edebiyat da terapi gibi, acıyı anlamlandırmaya çalışır; ama anlamlandırmak, hesap sormak değildir. Her ikisi de bireysel ve kolektif bilinçte bir dönüşüm yaratabilir ama bu dönüşüm, kurumsal adaletin yerini tutamaz.

Çünkü “terapi”, bireyi toplumdan soyutlayarak iyileştirmeyi hedefler; oysa bu esnada toplumsal travma, bireyden bağımsız olarak var olmaya devam eder. Bir kadın, uğradığı şiddetin travmasını terapiyle atlatabilir; ama şiddeti üreten toplumsal yapı değişmedikçe, başka kadınlar aynı travmayı yaşamaya devam edecektir. Bir genç, işsizliğin yarattığı umutsuzluğu terapiyle aşabilir ama işsizliği üreten ekonomik düzen değişmedikçe, başka gençler aynı umutsuzluğa düşecektir. Terapi, bireysel yaraları sarar; ama yarayı açan nedeni durduramaz.

Adalet talebinin anlamı

Peki, tüm bunların ışığında ne yapmalı? Öncelikle, terapiye ve “herkes insan” söylemine tamamen sırt çevirmek değil; ama onların sınırlarını net bir şekilde çizmek gerekiyor. Terapi, bireysel şifa için değerli; “herkes insan” söylemi, linç kültürüne karşı durmak için kıymetli. Ancak hiçbiri, adalet talebinin yerini tutamaz. Adalet talebi, bambaşka bir şeydir: Failin hesap vermesini, mağdurun hakkının teslim edilmesini, kurumların işlemesini, hukukun üstünlüğünü talep etmektir.

Evet, hepimiz insanız. Ama bu, hepimizin eylemlerinden eşit derecede sorumlu olduğu anlamına gelmez. Bir çocuğun katiliyle, o çocuğun annesi aynı “insanlık” kategorisine sokulamaz. Bir yolsuzluk yapanla, o yolsuzluğun mağduru olan milyonlarca insan aynı “insanlık” paydasında buluşturulamaz. “Hepimiz insanız” demek, bir eşitlik değil, bir kaçıştır; eğer bu söylem, hesap sormayı engelliyorsa.

Sonuç olarak: Son yılların bilançosu ağır, terapi odalarının bu yükü tek başına taşıyamayacağı ise açık. Cezasızlık kültürü, “herkes insan” söylemi ve toplumsal travmanın bireyselleştirilmesi bizi adalet arayışından uzaklaştırmamalı. Terapi bireysel yaraların görünür olmasına katkı sunabilir; ama toplumsal hesap sorma ve adaleti tesis etme işlevini üstlenemez, üstlenmemelidir de. Bu anlamda terapiye değil adalete ihtiyacımız var. Ve adalet, ne ilahi bir lütuf ne de bir tesellidir; adalet, bu dünyada kurulması gereken, kurulabilecek olan ve kurulmadığı takdirde hepimizi yutan bir boşluktur. O boşluğu ne terapi odaları doldurabilir ne de “herkes insan” söylemi. O boşluğu ancak ve ancak hesap sorabilme, hukukun üstünlüğü ve gerçek bir yüzleşme doldurabilir. Bunu başaramadığımız sürece, terapi odaları da “ilahi adaletin tecelli ettiği yer” olarak kalmaya mahkûmdur; yani gerçek adaletin yokluğunda, onun hayaliyle avunduğumuz yerler olarak…

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş