Belle Burden’ın İki Yabancı kitabı, 2020’nin ilkbaharında, Martha’s Vineyard’daki aile evinde başlıyor. Burden, yirmi yıldır evli olduğu James’in bir ilişkisi olduğunu öğreniyor. Onu James’in ilişkisi olduğu kadının eşi arıyor. James, mutsuz olduğunu söylüyor; fakat Belle’e, değişimin ne zaman başladığını ya da evliliklerinde neyin ters gittiğini açıklayan bir yanıt vermiyor.
İki Yabancı’nın, insanı empatiye iten kısmı da burada başlıyor. James mutsuz ama bunu yirmi senelik eşine açıklama gereği bile duymuyor. Belle ise ilişkilerinde bir sorunun olduğunu bilmiyor. Bu yüzden ortak yaşantıları bir bilinmezlik üzerinden yıkıma uğuruyor. James ertesi gün çekip gidiyor. Çocukların gündelik bakımını da büyük ölçüde Belle’in üstlenmesi bekleniyor. Bu beklenti sanki doğal olması gereken bir şeymiş gibi programlanıyor. Birlikte kurulmuş hayat, onu paylaşan iki kişinin gözünde farklı anlamlar taşımaya başlıyor. Geçmişteki mutlu anlar ve rol paylaşımları aslında yaşanan ilişkinin ve geçmiş hatıralarında kalıcılık hissinin travmatik şekilde darmadağın ediyor. Kitap, 2026’da New York Times’ın ciltli kurgu dışı kitaplar listesine bir numaradan giriş yaptı.
“Yirmi yıl sonra insan birlikte yaşadığı kişiyi nasıl tanıyamaz?” sorusu kitabın ana odağı. Burden, geriye dönerek tanışmalarını, evliliklerini ve aile hayatlarını anlatıyor. Okur, James’i tanımaya çalışırken yalnızca onun davranışlarıyla birlikte, Belle’in o davranışlara verdiği anlamı da takip ediyor. Belle, James’in çalışkanlığını ailesine güvence sağlama çabası olarak görüyor; ev içindeki ve çocuklarla ilgili sorumlulukların çoğunu üstlenmesini ise zamanla evliliklerinin doğal düzeni sayıyor. İki insan aynı hayatı paylaşırken ona farklı anlamlar yükleyebiliyor.
Anlatı, James’in iç dünyasına Belle’in tanıklığı ve hatırlayışı üzerinden yaklaşıyor. Bu, anı kitabının sınırını ve edebî gerilimini birlikte oluşturuyor. Belle açısından açıklamasız kalan, James’in mutsuzluğunun ne zamandır sürdüğü ve ortak gelecek fikrinden ne zaman vazgeçtiği. İnsanlar duygularını her zaman açıkça paylaşmıyor; bazen birinin içindeki değişim, diğerinin gündelik hayatında görünür bir olaya dönüşene kadar saklı kalıyor. Kitap, yirmi yıllık yakınlığın tam bir bilgi ve şeffaflık sağlamadığını gösteriyor.
Bu noktada aile ile bireysel özgürlük arasındaki gerilim beliriyor. Geleneksel aile fikri, evliliği süreklilik ve ortak sorumlulukla kuruyor. Modern bireysel özgürlük fikri ise kişinin mutsuz olduğu bir ilişkiden çıkabilmesini de özgürlüğün parçası sayıyor. Mutsuz olduğu bir evlilikten ayrılma isteği, kendi başına ahlaki bir kusur sayılmaz; kimse ilişkiyi yalnızca aile dağılmasın diye sürdürmeye zorlanamaz. Özgürlük, ortak hayatın yükümlülüklerini de kapsıyor. James’in ayrılma hakkı ile çocukların bakımına, Belle’e ve ortak geçmişlerine karşı sorumluluğu birlikte düşünülmeli. Kitap, evliliğin her koşulda sürmesi gerekip gerekmediğinden çok, ayrılma kararının geride kalanların yükünü ve haklarını nasıl hesaba katabileceğini soruyor.
Evlilik öncesi sözleşme, para ve bakım emeği bu soruyu somutlaştırıyor. Belle, çocuklara ve eve daha fazla zaman ayırırken James’in gelir ve varlıklarının nasıl düzenlendiğini tam olarak bilmediğini fark ediyor. Sözleşmenin koşulları, yıllarca doğal kabul ettiği iş bölümünün boşanma sırasında kimin lehine sonuç doğurduğunu görünür kılıyor. Belle’in anlatısında, “iyi eş” ve “iyi anne” olmanın bir parçası da susmak, eşinin kariyerini öncelemek ve aile düzenini korumak. Kendi hakkını savunmak ise bencil ya da çatışmacı görünme korkusunu beraberinde getiriyor.
Bu mali anlatıyı aktarırken bir ayrımı korumak gerekiyor. The New Yorker, Mayıs 2026’da mahkeme ve mali kayıtlara dayanarak İki Yabancı’nın Belle’in boşanma sırasında yaşadığı mali tehlikeyi sunuş biçimini sorguladı. Burden ise açıklamasında duygusal deneyimini ve kitapta yazdıklarını savundu. Bu nedenle sözleşme ve para meselesini, Belle’in deneyimi ve kitabın kurduğu anlatı çerçevesinde ele almak daha doğru. Tartışma, anı anlatısında yaşanmış duygu ile doğrulanabilir mali olguların nasıl bir arada kurulduğu sorusunu da gündeme getiriyor.
Evlilik ve boşanmalar
Türkiye’deki veriler, evlilik ve boşanmanın son 25 yıldaki dönüşümüne bir çerçeve sunuyor. TÜİK’e göre 2025’te 193 bin 793 çift boşandı; kaba boşanma hızı, her bin kişide 2,26 oldu. Bu oran 2001’de 1,41’di. 2025’te boşanmaların yüzde 34’ü evliliğin ilk beş yılında, yüzde 20,3’ü altıncı ve onuncu yılları arasında gerçekleşti. Başka bir deyişle, boşanmaların yaklaşık yüzde 45,7’si on yılı aşan evliliklerden geldi. Aynı yıl boşanma davaları sonucunda velayeti verilen çocukların yüzde 74,6’sı anneye, yüzde 25,4’ü babaya verildi. Velayet verisi tek başına gündelik bakımın nasıl paylaşıldığını göstermez; yine de bakım sorumluluğunun cinsiyetlere göre nasıl dağıldığını tartışırken hesaba katılması gereken bir işarettir.
Dünya ölçeğinde tek ve sorunsuz biçimde karşılaştırılabilir bir boşanma oranı bulmak güç. Birleşmiş Milletler ülkelerin boşanma sayılarını ve kaba hızlarını derliyor; ancak boşanmanın hukuki tanımı, kayıtların kapsamı ve kent-kır sınıflandırmaları ülkeden ülkeye değişiyor. OECD verileri de tek yönlü bir “küresel artış” göstermiyor: 2022’de kaba boşanma hızı Kolombiya’da binde 0,6, Şili’de binde 3,6 iken, 1990–2022 arasında oran 13 OECD ülkesinde yükseldi, 16’sında düştü. Bu rakamlar boşanmayla sona eren evliliklerin oranını vermez; kaba hız, bir yıldaki boşanma sayısını toplam nüfusa oranlıyor.
Kentleşme ve modernleşme bu dönüşümün bağlamını anlamaya yardımcı oluyor; boşanmayı tek başına açıklamıyor. Türkiye üzerine yapılan araştırmalar, boşanmanın daha yaygın olduğu, kentleşmenin ve bölgesel refahın daha yüksek olduğu yerlerde kadınların boşanma olasılığının da yükseldiğini buldu. Araştırmacılar bunu yeni aile normlarının yayılması ve boşanma üzerindeki damgalamanın azalmasıyla ilişkilendiriyor. Daha yakın tarihli bir çalışma da Türkiye’de boşanma hızındaki uzun dönemli artışı evlilik yaşının yükselmesi, eğitim düzeyi, doğurganlık ve değişen toplumsal cinsiyet normlarıyla birlikte ele alıyor. Bu bulgular, kentleşmenin boşanmaya tek başına yol açtığını göstermiyor. Kentleşme, kadınların eğitim ve çalışma olanaklarını, aile dışındaki destek ağlarını ve kendi hayatlarına dair karar alma imkânlarını genişletebilir; geleneksel aile beklentileri de aynı anda varlığını sürdürebilir. Çatışma çoğu zaman değişen imkânlarla değişmekte zorlanan roller arasında yaşanıyor.
Gelecek ve geçmişe dair güven
Belle’in yaşadığı kayıp eşinin ötesine uzanıyor. James’in gidişiyle ortak yuva, çocuklarla paylaşılacağı varsayılan gelecek ve geçmişe dair güven duygusu da sarsılıyor. Belle, ayrılığın nedenini hiçbir zaman öğrenemiyor. Yine de yaşadıkları evliliği tümüyle yalan ilan etmiyor. Belle, aşkı ve terk edilişi aynı geçmişin iki gerçek parçası olarak kabul ediyor.
Kitabın sonundaki balık kartalı yuvası bu yüzden önemli. Kuşların yuvalarına dönüşü, Belle’in değişmiş hayat içinde aynı yere yeniden bağlanmasına eşlik ediyor. İki Yabancı; aileyi, sevgi kadar karşılıklı sorumluluğa da dayanan bir ilişki alanı olarak ele alıyor, bireysel özgürlüğün bu sorumluluklarla birlikte düşünülebileceğini gösteriyor. Birlikte hayat kurmak, açıklık, maddi şeffaflık, bakım emeğinin paylaşılması ve zor zamanlarda sorumluluk almayı gerektiriyor. Birbirini bütünüyle tanımak da yirmi yıllık ortak yaşamın yanında bu açıklığı ve karşılıklı emeği gerektiriyor.
