Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 2014 yılında Türkiye hakkında toplam 101 karar vermiş ve bunların 94 tanesinde en az bir ihlal bulunduğuna hükmetmiş.
Bunlardan biri de 18 Mart 2014’te verdiği Öcalan kararı…
Verilen kararın resmî kısa özeti şöyle:
“Başvurucunun mahkumiyetinin infazına ilişkin koşullara yönelik değerlendirmede bulunan AİHM, sosyal tecridinin önlenmesini sağlayacak iletişim imkânlarının yokluğu, uzun süre televizyon olmaması ve telefon etme hakkının olmaması, bilgiye erişim bakımından getirilen aşırı kısıtlamaları, ziyaretçiler (aile bireyleri ve avukatlar) bakımından ceza infaz kurumuna ulaşımın önündeki engellerin süregelen varlığı ve hava şartlarının olumsuzluğu karşısında deniz ulaşım imkânlarının yetersizliği, cezaevi personelinin başvuran ile iletişiminin sadece görevlerinin gerektirdiği ölçü ile sınırlı tutulması, başvuran (hasta) ile hekim arasında yapıcı ilişkilerin yokluğu, 2007 yılında terk edilmişlik ve hayal kırıklığı duygusunun da eşlik ettiği kronik stresten, sosyal ve duyusal tecritten kaynaklanan başvuranın psikolojik durumunun kötüleşmiş olması ve İşkence Önleme Komitesi ziyareti ardından başvuranın tecrit edilmesinden başka bir çözüm yolu aranmaması 3. maddenin esastan ihlali sonucunu doğurduğu kanaatine varılmıştır.
Ayrıca başvurucunun şartlı tahliye imkânı olmaksızın ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olmasının da 3. maddenin ihlali anlamına geldiğine karar verilmiştir.”
Karar özetinin son cümlesi önemli:
“Ayrıca başvurucunun şartlı tahliye imkânı olmaksızın ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm edilmiş olmasının da 3. maddenin ihlali anlamına geldiğine karar verilmiştir.”
Bu ne demek?
“Şartlı tahliye imkânı olmaksızın ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası”, kişinin ölene kadar hiçbir şekilde hapishaneden çıkamayacağı, salıverilme umudunun tamamen elinden alındığı bir cezadır. AİHM, bu durumun Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 3. maddesini ihlal ettiğine hükmetmiştir.
AİHS’in 3. maddesi, “İşkence, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı” başlığını taşır. Mahkemenin bu kararla ne demek istediğini ve doğurduğu sonuçları şu şekilde özetleyebiliriz:
Umut hakkı (Right to hope): Mahkeme, suç ne kadar ağır olursa olsun, bir mahkûmun ölene kadar hapiste kalacağını bilmesinin ve hiçbir şekilde serbest kalma ihtimalinin (umudunun) olmamasının insani olmadığını savunur. Buna hukukta “umut hakkı” denir.
İnsanlık dışı muamele: Bir insanın hayatının sonuna kadar dört duvar arasında kalmaya mahkûm edilmesi ve cezasının hiçbir zaman gözden geçirilmeyecek olması, psikolojik olarak “insanlık dışı ve aşağılayıcı bir muamele” olarak kabul edilmiştir.
Cezanın gözden geçirilme zorunluluğu: Karar, bu cezanın tamamen yasaklanması gerektiği anlamına gelmez. Ancak devletlerin, belirli bir süre sonra (örneğin 20-25 yıl gibi) mahkûmun durumunu, iyi halini ve topluma tehlike oluşturup oluşturmadığını otomatik olarak gözden geçiren bir mekanizma kurması gerektiğini söyler. Gözden geçirme sonucunda kişi yine salıverilmeyebilir, ancak en azından bu “ihtimalin ve umudun” yasada var olması zorunludur.
Özetle mahkeme, “Bir insanı hiçbir salıverilme umudu olmadan, ölene kadar kesin olarak hapsetmek işkence ve insanlık dışı muamele yasağının ihlalidir” demektedir.
Türkiye’deki mevzuatta terör suçları gibi bazı spesifik durumlarda “koşullu salıverilme yasağı” uygulandığı için AİHM bu konuda Türkiye aleyhine (Öcalan / Türkiye No. 2, Kaytan / Türkiye vb. davalarda) ihlal kararları vermiştir.”
“Umut hakkı” kavramı doğrudan bir sözleşme maddesi olarak değil, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin (AİHM) içtihatları (geçmiş mahkeme kararları) yoluyla şekillenmiş bir hak.
Kavramsal olarak umut hakkının temeli ilk kez Alman Federal Anayasa Mahkemesi’nin 3 Haziran 1977 tarihli bir kararına dayanıyor… Mahkeme, serbest kalma umudu olmayan bir cezanın insan onurunu zedeleyeceğini belirtmiştir.
AİHM de sonraki yıllarda bu yaklaşımdan beslenmiştir.
Umut hakkı, AİHM Büyük Dairesi’nin 9 Temmuz 2013 tarihli Vinter ve Diğerleri / Birleşik Krallık davasıyla net bir şekilde AİHM hukukunun merkezine oturdu.
AİHM bu kararla, “indirilemez” yani hiçbir şekilde şartlı salıverilme imkânı bulunmayan müebbet hapis cezalarının doğrudan AİHS’in 3. maddesini (işkence ve insanlık dışı muamele yasağı) ihlal ettiğini kesin olarak hükme bağladı.
Mahkeme bu kararda, cezaların en geç 25 yıl içinde otomatik olarak gözden geçirilmesi gerektiği standardını getirdi.
AİHM, Vinter kararında belirlediği bu ilkeleri Türkiye’deki “ağırlaştırılmış müebbet hapis” sistemi için ilk kez 18 Mart 2014 tarihinde verilen Öcalan / Türkiye (No. 2) davasında uyguladı.
Mahkeme, yasada hiçbir tahliye umudu bırakılmamasını ihlal sayarak Türkiye’ye bu konuda yasal düzenleme yapma sorumluluğu yükledi. Bu kararı daha sonra 2015 yılında Kaytan / Türkiye ve Gurban / Türkiye kararları takip etti.
Kısacası, umut hakkı AİHM literatürüne hukuken 2013 yılındaki Vinter kararı ile tam anlamıyla yerleşmiş ve o tarihten bu yana mutlak bir hak kriteri olarak uygulanmıştır.
AİHM vasıtasıyla yerkürede “insan hakları” setine dâhil edilen bu hak, 12 yıldır hukuksal bir düzenleme nedeni olmadığı gibi siyasal bir anlayışa indirgenerek hukuksal bir bütünlükten ziyade siyasal kamplaşma nedeni oldu.
Sorun “hukuksal” olduğu halde bu mesele “siyasal” şartlara bağlanarak dile getirildi.
Nedense hukukun bir toplum için siyasetten de siyasilerin hesaplarından da öfkelerden de daha önemli olduğu gerçeğini bir türlü içimize sindiremiyoruz.
