İhsan Umun yazdı: “Bir Başkadır” üzerine psiko-sosyolojik bir okuma

Dizinin ikinci sezonunu izler izlemez, bir Uygur olarak unutmak için kendime söz verdiğim o korku yeniden avucuna aldı beni. Dört bölüm boyunca baskı siyasetinin insan psikolojisi üzerindeki etkisini hissettirmeyi başaran Bir Başkadır, ilk sezondan beri Türkiye’nin görünmez toplumsal hatlarına, kültürel kutuplaşmalarına ve travmatik hafızasına bir röntgen tutuyor.

Psikiyatrist Peri’nin tükenmişliğinden gazeteci kocası Bahadır’ın anksiyetesine, başkomiser Muzaffer’in paranoyasından Meryem’in gündelik ezilmişliğine kadar herkes aynı paydada buluşuyor: Korku ve derin bir güvensizlik hissi. Dışarıdan her şey normal akıyor; insanlar işine gidiyor, çayını içiyor. Oysa baskı rejimlerinin en büyük başarısı, bu normalliğin altına bir panik alanı kurmaktır.

Türkiye ile Çin’i kıyaslamak niyetinde değilim; aralarındaki yapısal ve tarihsel farkların bilincindeyim. Yine de Doğu Türkistan’daki korku rejiminin tanıdık emarelerini, bugün Türkiye’de insanların gözlerindeki güvensizlikte görmek bende şaşkınlık ve korku yarattı. Ölçek farklı olsa da otosansürün ve “kimseye güvenememe” halinin açtığı yaralar birbirine benziyor.

İhsan Umun yazdı: "Bir Başkadır" üzerine psiko-sosyolojik bir okuma
İhsan Umun yazdı: “Bir Başkadır” üzerine psiko-sosyolojik bir okuma

Peri: Sığınağın çatlaması

Peri’nin çatışmasını izlerken Erich Fromm’un Özgürlükten Kaçış‘ını hatırladım. Fromm’a göre özgürleşen birey, yalnızlık ve kaygıyla yüz yüze kalır; bu yükten kaçmak için katı kimliklere ve otoritelere sığınır. Seküler, eğitimli ve belirli bir sınıfın içinde yetişmiş Peri’nin sığınağı da mesleği ve temsil ettiği değerlerdir. Ancak hastalarının hayatlarına yaklaştıkça bu sığınak çatlar. Tedavi etmeye çalıştığı ruhsal rahatsızlık artık bireysel olmaktan çıkmış, toplumsal bir karakter kazanmıştır.

Muzaffer: Sıradan kötülük

Başkomiser Muzaffer’i Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” kavramıyla okumak istedim. Kötülük her zaman sadistler tarafından işlenmez; bürokratik çarkın içinde ahlaki muhakemesini askıya alıp sorgulamadan itaat eden sıradan insanlar da işler. Muzaffer hem baskının uygulayıcısı hem de parçasıdır. Ama bunun ruhsal bir bedeli vardır: Paranoya ve bastırılmış suçluluk. Yüzündeki sertlik, vicdanıyla kurduğu temassızlığın ve her şeyin her an kontrolden çıkabileceği korkusunun dışavurumudur.

Meryem: Normalleşen baskı

Dizideki en trajik şey, Meryem ve ailesinin maruz kaldığı ikincilleştirmenin onlar için “normal” sayılmasıdır. Pierre Bourdieu’nün “sembolik şiddet” dediği şey tam olarak budur: Baskı o kadar içselleştirilmiştir ki ezilen bunu kader sanır, suçlanan uygulayıcılar değil kurbanlar olur. Meryem’in sıkışmışlığı kelimelere dökülemez; panik atak, çene sıkma, kronik yorgunluk, duraksamalar ve uzayan cümlelerle bir imdat çağrısına dönüşür.

Bahadır: Tetikte yaşamak

Bahadır’la kurduğum bağ kendi gazetecilik geçmişimden geliyor. Türkiye’de gazetecilik yaptığım dönemde, taksi kullanan ama taksici olmadığı belli olan biri başımın koparılmasıyla beni tehdit etmişti. Olay kısa sürdü, etkisi uzun sürdü. Böyle bir deneyimden sonra insan en küçük belirsizliği bile tehlike olarak algılamaya başlıyor. Buna hipervijilans, yani aşırı tetikte olma hali deniyor. Bazen haberin kendisinden çok, o haberi yaparken ya da olay yerine giderken başına gelebilecekler zihni meşgul ediyor. Bahadır’ın gerilimi de bu: Bir yanda gerçeğin peşinden gitme sorumluluğu, öbür yanda can güvenliğini koruma içgüdüsü.

Herkes hedef

Dizinin sonunda Bahadır’ın tutuklanması, Meryem’in kendi dünyasındaki sıkışmışlığıyla birlikte düşünüldüğünde net bir gerçeğe işaret ediyor: Seküler ya da muhafazakâr, eğitimli ya da eğitimsiz, kimse hedef olmaktan muaf değil. Toplum ne kadar kutuplaşırsa kutuplaşsın, korku karşısında herkes aynı kırılganlığı paylaşıyor.

Totaliter rejimlerin en kalıcı silahı dış dünyadaki hapishaneler değil, zihne kurulan içsel gözetmendir. Foucault’nun panoptikon kavramı bunu iyi açıklar: Mahkûm, gözetleme kulesinde birinin olup olmadığını bilmez, ama her an izlenebileceği için kendi kendini denetler. İhbar edilme, yanlış anlaşılma veya sistemin gazabına uğrama korkusu, en temel insani bağ olan güveni yok eder. Arendt’in dediği gibi totalitarizm yalnızlaştırır, ve birbirine güvenmeyen bir toplum en kolay yönetilen toplumdur. Ama aynı zamanda ruh sağlığı çökmüş bir toplumdur. Sürekli tehdit ve keyfilik altında yaşayan zihin kronik stres modunda kilitlenir; bu da zamanla tükenmişliğe, depresyona, yabancılaşmaya ve sonunda toplumsal bir nevroza dönüşür.

Bence Bir Başkadır’ın başarısı, tam da bu toplumsal nevrozu çarpıcı bir sinema diliyle anlatabilmesinde yatıyor.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş