Okurlarımızı, takipçilerimizi, izleyicilerimizi ve tüm destekçilerimizi görüşlerini Medyascope’ta dile getirmeye davet ediyoruz. Yazınız editoryal ilkelerimize uyar ve Yayın Kurulumuz tarafından da uygun görülürse, web sitemizde imzanızla yayınlanacaktır. Konuşan, tartışan, farklı fikirlerin dile getirildiği bir Türkiye istiyoruz. Hatice Özhan, “’Türk Sineması’ mı, ‘Türkiye Sineması’ mı?” başlıklı yazıyı kaleme aldı.
Haluk Bilginer’in estetik düzlemde başlattığı sinema eleştirisi, zamanla Türkiye’nin o bitmek bilmeyen kültürel ve siyasal kimlik meseleleriyle sarmaş dolaş oldu. Zaten yıllardır ulusal ve uluslararası sahnedeki ağırlığıyla tiyatroda da sinemada da ayrı bir yeri olan Bilginer, katıldığı söyleşilerde ezber bozmayı sever. Ama bu kez yaptığı çıkış, ilk bakışta saf bir sinema eleştirisi gibi görünse de derinde çok daha fazlasını barındırıyordu: Teknik anlamda bir üretim krizi, kavramsal düzeyde ise tam anlamıyla bir kimlik, iktidar ve sömürgecilik sonrası bilinç mücadelesi…
Bilginer’in derdi esasen sanatın endüstriyel açmazlarıyla. Ona göre perdede gördüğümüz filmlerin büyük kısmı gerçeği estetik bir süzgeçten geçirebilen o sinemasal dilden epey uzak; ya televizyon dizilerinin uzatılmış versiyonları ya da kameranın önüne konulmuş tiyatro metinlerinden ibaret. Görsel bir dilden çok aşırı diyaloğa dayanan, karakter derinliği unutulmuş metinler sektörü esir almış durumda. Yönetmenler oyuncu yönetimi konusunda zayıf, oyuncular ise sette yeterince terletilmiyor. Eski Yeşilçam ise bugün güvenli bir nostalji perdesinin arkasında o kadar çok romantize ediliyor ki, kimse dönüp geriye doğru dürüst bir özeleştiri yapamıyor.

Bu sert sözler ortalığı doğal olarak ikiye böldü. Bir yanda yönetmenler ve yapımcılar var; uluslararası festivallerde kazanılan ödülleri, bağımsız sinemanın o özgün dilini yok saydığı için Bilginer’i “kibirli” buldular. Hatta bizzat kendisinin oynadığı bazı ticari yapımları hatırlatıp “Bu ne çelişki?” diye sordular. Diğer yanda ise sinema eleştirmenleri ve tiyatro kökenli oyuncular var; onlar da gişe kaygılarının ve o bitmek bilmeyen dizi temposunun sektörü ne hale getirdiğini bizzat yaşayarak bildikleri için Bilginer’e hak verdiler.
“Türk” ve “Türkiye” tanımları arasındaki ayrım
Fakat asıl fırtına, estetik tartışmaların da ötesine geçerek Bilginer’in “Türk sineması” lafını bilinçli olarak reddedip “Türkiye sineması” demesiyle kopuverdi. Sömürgecilik sonrası kuramlar açısından bakıldığında bu adlandırma krizi, merkezî ve tek tipleştirici ulus-devlet ideolojisinin kültürel alanı kendi kalıplarına sokma çabasına karşı sessiz ama net bir mesafelenme aslında. “Türk” etnik-ulusal sıfatı, o koca kültürel belleği tek bir kimlik potasında eritmeye çalışırken; “Türkiye” coğrafi ve siyasi bir üst kimlik olarak çoklu seslere alan açıyor.
Tabii bu tercih sanat camiasındaki kıdemli isimleri kızdırdı. Söz mesela Talat Bulut’a geldiğinde tepki netti: Türkiye’de meşhur olup çok para kazanan bir İngiliz vatandaşının, 114 yıllık “Türk sineması” kimliğini değiştirmeye kalkmasının bir “nankörlük” olduğunu savundu.
Bu, kültürel hegemonya karşısında refleks gösteren ulusal kimlik muhafızlığının en tipik dışavurumu değil de nedir?
Aslında etnik-ulusal bir sıfat ile coğrafi-devlet temelli bir tanım arasındaki bu sürtüşme sadece buraya has bir durum değil. Küresel sinema endüstrileri de bu ayrımı kendi içlerinde farklı biçimlerde deneyimliyor. Söz gelişi akademisyenler ve tarihçiler kültürel bir kimlik olarak “British cinema” terimini kullanırken; bütçeler, vergi indirimleri ve yasal düzenlemeler işin içine girdiği an “UK film industry” kurumsal kimliğiyle devreye giriyor. Kanada, tekil bir etnik sıfatın imkansızlığı ve tarihsel karmaşası yüzünden “Canadian cinema” tanımını benimserken; Hindistan, imparatorluk mirasının getirdiği o çok dilliliğin baskısıyla “Bollywood” algısının ötesinde “Indian cinema” çatısına sığınıyor. Fransa’da ise devlet korumacılığıyla ayakta duran “French cinema” kavramı, kültürel emperyalizme karşı dilsel saflığı korumanın sarsılmaz kalesi olmaya devam ediyor.
İşte tam da bu yüzden “Türk sineması” ve “Türkiye sineması” ayrımı, merkezin dışında bırakılan “öteki”nin sesini duyurması açısından hayati bir öneme sahip. 2000’lerden sonra ivme kazanan Kürt sineması ile Ermenice, Rumca, Süryanice ve Zazaca gibi azınlık dillerinde üretilen bağımsız yapımlar bu tartışmanın tam merkezinde duruyor. Geleneksel “Türk sineması” tanımı, merkezî ulus-devletin egemenliğini ve tek dilli resmi anlatısını çağrıştırıyor. Diyalogları tamamen Kürtçe olan ya da azınlık dillerinin izini taşıyan filmlerin “Türk filmi” olarak etiketlenmesi, o bilindik eritme politikasının sinematografik izdüşümünden başka bir şey değil. Bu bağlamda “Türkiye sineması” kavramı; bu coğrafyada üretilen, farklı dillere, hafızalara ve acılara sahip tüm eserleri birbirine benzeştirmeden yan yana tutabilen, tahakkümden arınmış demokratik bir üst kimlik alanı sunuyor.
Haluk Bilginer’in estetik bir çıkışla yaktığı bu kıvılcım, “Türk” sinemasının yalnızca bir üretim sahası olmadığını; kimliklerin, iktidar ilişkilerinin ve hesaplaşmaların bizzat perdeden taştığı politik bir zemin olduğunu gösterdi. Bir yanda kariyerini “Türk sineması” adıyla kurmuş, bu tanımı tarihsel bir onur ve emek mirası olarak gören; dış müdahalelere karşı kültürel kaleyi savunan emektar sanatçıların o duygusal sahiplenmesi duruyor. Diğer yanda ise bu coğrafyanın çok dilli, çok etnisiteli ve çok sesli yapısını tekil bir kimliğe sığdıramayan; “Türkiye sineması” şemsiyesi altında daha kapsayıcı ve eşitlikçi bir aidiyet arayan çoğulcu bir akıl var.
Görünen o ki mesele perdedeki ışıktan ibaret değil; bir toplumun kendi çoğulluğuyla yüzleşme cesareti ve ortak hafızasını hangi kelimeler üzerine kuracağı meselesi.
Hatice Özhan kimdir?
1984 yılında Doğubayazıt’ta doğdu. VAN Yüzüncü Yıl Üniversitesi Radyo-Televizyon Yayımcılığı, Anadolu Üniversitesi Sosyoloji ve İstanbul Üniversitesi Çocuk Gelişimi bölümlerinden mezun oldu. Dicle Haber Ajansı (DİHA) ve BASHABER Gazetesi’nde muhabirlik yaptı. Özgür Gündem ve Gazete Duvar’da yazıları yayımlandı; Sonhaber.ch sitesinde editörlük ve köşe yazarlığı üstlendi. Roman, öykü ve deneme türlerinde yayımlanmış yedi kitabı bulunmaktadır. Halen Özel Eğitim alanında Uzman Öğretici olarak çalışmakta ve yazı çalışmalarını sürdürmektedir.







