Riyalin tarihi değer kaybının ardından başlayan protestolar İran geneline yayıldı. Başkent Tahran, Mazandaran ve Golestan’dan gelen videolarda protestocular rejim karşıtı sloganlar attı. Eylemlerin şiddetlenerek sürmesi üzerine Tahran yönetimi ülkede internete erişimi kısıtladı.
İran’da para birimi riyalin rekor düzeyde değer kaybetmesinin ardından 28 Aralık’ta Tahran Kapalı Çarşı esnafının başlattığı protestolar 13. gününde ülke geneline yayıldı.
Başkent Tahran başta olmak üzere onlarca kentte binlerce kişi sokaklara çıkarken, gösteriler yalnızca ekonomik taleplerle sınırlı kalmadı. Rejim karşıtı ve monarşi yanlısı sloganlar da öne çıktı. İran yönetimi protestolara interneti tamamen keserek yanıt verirken, ABD Başkanı Donald Trump’tan sert açıklamalar geldi.
İran’ın dini lideri Ayetullah Ali Hamaney, “Sabotajcılar karşısında geri adım atmayacağız” dedi. Hamaney, protestoculardan bazılarının “Amerikan başkanını memnun etmek için” kamu binalarını hedef aldığını savundu.
1989 İran İslam Devrimi’nden bu yana iktidarda olan Hamaney, “Herkes bilsin ki İslam Cumhuriyeti yüzbinlerce şerefli insanın kanı ile iktidara geldi ve bunu inkar edenlerin karşısında geri adım atmayacaktır” diye konuştu.
Pehlevi bayrakları yeniden sokaklarda
BBC Farsça tarafından izlenen ve BBC Verify tarafından doğrulanan görüntülerde, Tahran, Mazandaran, Golestan ve Lorestan gibi farklı bölgelerde protestocuların “Yaşasın Kral” sloganları attığı görülüyor. Göstericiler, 1979 İslam Devrimi öncesinde kullanılan aslan ve güneş figürlü eski İran bayraklarını taşıyor.
Batıdaki Lorestan eyaletinde çekilen görüntülerde, kalabalıkların Pehlevi hanedanına açık destek verdiği dikkat çekerken, başkent Tahran ve Meşhed’de de benzer sloganlar atılıyor. Gösteriler sırasında bazı noktalarda güvenlik kameralarının söküldüğü, rejime yakın isimlerin heykellerinin devrildiği ve yolların trafiğe kapatıldığı da doğrulanan videolara yansıyor.
Rıza Pehlevi sokağa çıkma çağrısı yapmıştı
İran’ın devrik Şahı Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu Rıza Pehlevi, sosyal medya üzerinden yaptığı açıklamalarla protestolara açık destek verdi.
Pehlevi, “Milyonlarca İranlı bu gece özgürlük istedi. Rejim ise tüm iletişimi keserek yanıt verdi. İnterneti kestiler” ifadelerini kullandı.
Pehlevi ayrıca, “Kalabalık toplanmalar güçlerin geri çekilmesine neden olacak. Bu nedenle aynı saatlerde bir araya gelmek ve yayılmayı sürdürmek önemli” diyerek eylemlerin devam edeceğini duyurdu.
Sokaktaki eylemciler arasında Pehlevi’ye mesafeli olanlar da var.
BBC’ye konuşan bir kadın protestocu, “Rıza Pehlevi’nin destekçisi değilim ama şu an en önemli şey birlik olmak” derken, başka bir genç kadın ise kendisi ve ailesinin Pehlevi’yi “tek çıkış yolu” olarak gördüğünü söyledi.
Rejim çareyi interneti kısıtlamada buldu
Dünyada internet kısıtlamalarını takip eden Netblocks, Tahran ve İran’ın birçok bölgesinde ülke çapında internetin tamamen kesildiğini duyurdu. Kuruluş, kesintinin protestoları bastırmaya yönelik dijital sansürün parçası olduğunu belirtti.
Güvenlik kaynaklarına yakın Tasnim Haber Ajansı, evlerinden slogan atanların tespit edilip uyarılacağı ve tutuklanacağı yönünde bir video yayımladı.
Ölümler, gözaltılar ve Kürt bölgelerinde grev çağrısı
İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na (HRANA) göre protestolar 31 vilayette en az 100 kente yayılmış durumda.
Kurum, 7 Ocak itibarıyla beşi çocuk en az 34 protestocunun hayatını kaybettiğini, 2 binden fazla kişinin gözaltına alındığını açıkladı.
Norveç merkezli İran İnsan Hakları Merkezi ise ölü sayısının en az 45 olduğunu bildiriyor.
Kürt siyasi partileri Kirmanşah, İlam ve Lorestan’daki müdahaleleri kınayarak genel grev çağrısı yaptı. Altı Kürt kadın örgütü ortak bildiri yayımlarken, bazı Kürt siyasi mahkumların cezaevlerinde açlık grevine gideceği duyuruldu. Kürt bölgelerinde çok sayıda işyerinin kepenk kapattığı görüntüler doğrulandı.
Trump’tan tehdit, Tahran’dan “müdahale” tepkisi
ABD Başkanı Donald Trump’ın sözleriyle Tahran üzerindeki baskıyı artırıyor.
Trump, İran’daki protestolara ilişkin yaptığı açıklamada, “Eğer geçmişte olduğu gibi insanları öldürmeye başlarlarsa, Amerika Birleşik Devletleri’nin çok sert yanıtıyla karşılaşacaklar” dedi.
Fox News’a konuşan Trump, “Çok kötü durumdalar. Açık söyleyeyim, iyi değiller. Eğer insanları öldürmeye başlarlarsa onları çok sert vuracağız. Bunu biliyorlar ve kendilerine çok net bir şekilde söylendi. Eğer bunu yaparlarsa, cehennemi yaşarlar” dedi.
Pehlevi hakkında da konuşan Trump, “Rıza Pehlevi iyi birine benziyor fakat şimdilik onunla görüşmeye emin değilim. Bırakalım halk sokağa insin, İran’da kim belirecek görelim” diye konuştu.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Trump’ın açıklamalarını “müdahaleci” olarak nitelendirerek, “İran’ın iç meseleleri hiçbir yabancı ülkeyi ilgilendirmez” dedi. Yargı Erki Başkanı Gulam Hüseyin Muhsini Ejei ise İsrail ve ABD’yi “hibrit yöntemlerle iç karışıklık çıkarmakla” suçladı.
İran’da protestolar nasıl başladı?
Protestoların fitilini ateşleyen temel unsur, İran ekonomisi.
Protestolar Tahran’daki Kapalı Çarşı esnafının greve gitmesiyle başladı, kısa sürede başkentin dışına yayıldı.
Son bir yılda tarihi dip seviyelere gerileyen riyal, yüksek enflasyonla birlikte halkın alım gücünü ciddi biçimde düştü. Enflasyonun yüzde 40’a ulaştığı ülkede, yaptırımlar, kötü yönetim ve yolsuzluk iddiaları ekonomik krizi derinleştiriyor.
Hükümet, hane halklarına aylık yaklaşık 7 dolarlık destek ödemesi yapılacağını duyurdu ancak kaynağı ve etkisi belirsizliğini koruyor. Yetkililer bir yandan protestocularla “isyancılar” arasında ayrım yapılması gerektiğini vurgularken, Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın güvenlik güçlerine “azami itidal” çağrısı yaptığı bildiriliyor.
Protestolar, 2022’de Mahsa Amini’nin gözaltında ölümüyle başlayan ve ülke genelinde yayılan protestolardan bu yana ülkede görülen en geniş çaplı eylemler. İnsan hakları örgütlerine göre 2022’deki protestolarda en az 550 kişi hayatını kaybetti, 20 bin kişi gözaltına alındı.
