İSTANBUL (Medyascope, Ajanslar) – ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’ın bir anlaşma yapması ve Hürmüz Boğazı’nı yeniden açması için belirlediği süre yaklaşıyor. Borsa düşüşte, petrolün varil fiyatı 110 doların üzerine çıktı. Peki Hürmüz Boğazı İran savaşında neden bu kadar önemli hale geldi?
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’taki saldırısının ardından İran, dünyanın en yoğun petrol nakliye yollarından biri olan Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapattı.
ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz’deki krizin derinleşmesi üzerine İran’a peşi sıra tehditler yağdırdı. Trump, “Bu gece bütün bir medeniyet yok olacak ve bir daha asla geri gelmeyecek. Bunun olmasını istemiyorum ama muhtemelen olacak” dedi.
Trump’ın anlaşma için İran’a verdiği süre TSİ 03:00’te doluyor ve gözler Tahran’da.
Peki Hürmüz Boğazı İran savaşında neden bu kadar önemli hale geldi?
Basra Körfezi’nin çıkışında yer alan Hürmüz Boğazı, Ortadoğu’daki petrol üreticisi ülkelerin Asya, Avrupa, Kuzey Amerika ve ötesine ikmal yaptığı kritik bir güzergâh.
Hürmüz Boğazı nerede, coğrafi önemi ne?
Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi ile Umman Körfezi’ni birbirine bağlayan ve İran’la Umman’ı ayıran kritik bir geçit.
Boğaz, dünya enerji ticaretinin kalbinde yer alıyor ve Basra Körfezi’ni Hint Okyanusu’na bağlıyor.
Boğazın en dar noktası yalnızca 33 kilometre; gemi trafiği için ayrılan her iki yön ise sadece 3’er kilometre genişliğinde. Bu dar yapı, boğazı olası bir çatışmada son derece savunmasız ve stratejik kılıyor.
Neden bu kadar önemli?
ABD Enerji Bilgi Dairesi’ne göre Hürmüz Boğazı, “dünyanın en önemli petrol geçiş noktası.”
Küresel petrol tüketiminin yaklaşık yüzde 20’si, yani günde 20 milyon varile yakın petrol bu boğazdan geçiyor.
Bloomberg verilerine göre 2025 yılında boğazdan günlük yaklaşık 16,7 milyon varil ham petrol ve kondensat taşındı. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve İran petrol ihracatının büyük bölümünü bu rota üzerinden gerçekleştiriyor. Sevkiyatların çoğu Asya pazarına yöneliyor.
Sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticareti açısından da boğaz hayati önemde. Küresel LNG arzının yaklaşık beşte biri — büyük ölçüde Katar kaynaklı — bu su yolundan geçiyor. Katar’ın sıvılaştırılmış doğalgaz (LNG) ihracatının da neredeyse tamamı yine bu boğazdan geçiyor. Alternatif bir deniz rotası bulunmaması, bu hattı daha da kritik hâle getiriyor.
Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasının etkisi ne?
Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne göre ülkeler kıyılarından 12 deniz miline kadar egemenlik hakkına sahip. Bu mesafe, Hürmüz Boğazı’nın en dar noktasından daha kısa. Uluslararası seyrüsefer için kullanılan boğazlarda “zararsız geçiş” hakkının engellenmemesi gerekiyor. İran 1982’de sözleşmeyi imzaladı ancak parlamentosunda onaylamadı.
Tahran geçmişte gerilim dönemlerinde deniz ablukası uygulayabileceğini söyledi ancak hiçbir zaman boğazı tamamen kapatmamıştı.
Hürmüz Boğazı’ndan normalde ayda 3 bin gemi geçiyor ancak İran’ın tankerler ve diğer gemileri tehdit etmesi nedeniyle bu sayı büyük ölçüde azaldı.
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Başkanı Fatih Birol, “Dünya daha önce bu ölçekte bir enerji arzı kesintisi yaşamadı” dedi. Mevcut krizin tarihsel ölçekte benzersiz olduğunu vurgulayan Birol, “Bugünkü kriz, 1973, 1979 ve 2022 enerji krizlerinin toplamından daha ciddi” ifadelerini kullandı.
Savaşın yalnızca petrol ve gazı değil, aynı zamanda gübre, petrokimya, helyum ve diğer kritik sektörleri de etkilediğini belirten Birol, “Bu savaş küresel ekonominin ana damarlarından birini kesiyor” dedi.
Hangi ülkeler Hürmüz’e daha bağımlı?
Suudi Arabistan en fazla petrolü Hürmüz üzerinden ihraç eden ülke. Ancak Kızıldeniz kıyısındaki terminale uzanan 1200 kilometrelik Doğu-Batı Boru Hattı sayesinde günlük 5 milyon varile kadar sevkiyatı alternatif bir rota üzerinden gerçekleştirebiliyor.
Birleşik Arap Emirlikleri de petrol sahalarından Umman Körfezi’ndeki limanlara uzanan Habşan-Fuceyre hattı sayesinde günlük 1,5 milyon varillik kapasiteyle kısmen boğazı bypass edebiliyor.
Irak’ın Türkiye üzerinden Akdeniz’e uzanan boru hattı yeniden açılmış olsa da yalnızca kuzey sahalarından gelen petrolü taşıyabiliyor. Irak ihracatının büyük bölümü Basra’dan deniz yoluyla yapılıyor ve Hürmüz’den geçiyor. Kuveyt, Katar ve Bahreyn’in ise alternatif deniz rotası bulunmuyor.
İran da petrol ihracatının önemli bölümünü bu boğaz üzerinden gerçekleştiriyor. 2025 yılında Hürmüz’den geçen İran petrolü hacmi, 2018’den bu yana en yüksek seviyeye ulaştı.
Daha önce Hürmüz Boğazı’nda hangi krizler yaşandı?
Boğaz, son 40 yılda birçok kez jeopolitik gerilimin odağında yer aldı:
- 1980–1988 İran-Irak Savaşı sırasında, taraflar birbirlerinin petrol nakliyesine saldırarak “Tanker Savaşı”na yol açtı. Ancak boğaz hiç kapanmadı.
- 1988’de ABD donanmasına ait USS Vincennes, İran yolcu uçağını düşürdü; 290 sivil yaşamını yitirdi.
- 2008’de ABD, İran’a ait teknelerin üç Amerikan savaş gemisini taciz ettiğini açıkladı.
- 2012’de İran, Batı’nın uyguladığı yaptırımlara karşılık boğazı kapatma tehdidinde bulundu.
- 2019’da Birleşik Arap Emirlikleri açıklarında dört ticari gemi saldırıya uğradı. ABD, İran’ı suçladı.
- 2024’te İran, İsrail’in Şam’daki konsolosluk saldırısına yanıt olarak Hürmüz yakınlarında bir konteyner gemisine el koydu.
Hürmüz Boğazı yalnızca bölgesel bir jeopolitik başlık değil, küresel enerji güvenliğinin kilit noktası. İran’ın bu su yolunu tamamen kapatması düşük olasılık olarak görülse de, sınırlı bir aksama dahi petrol ve LNG piyasalarında sert fiyat hareketlerine ve küresel ekonomik dalgalanmaya yol açabilir.
