Marx kapitalizmin ortaya çıkışının hikayesini anlatırken, “ilkel birikim” diye bir şeyden bahseder. İlkel birikim kapitalizm için bir “zuhur” anıdır. Şöyle ki, kapitalizmin işlemesi için artı-değer gerekir; ama artı-değer ancak sermaye tarafından ele geçirilebilir. Demek ki bir kısır döngü bu: A olmadan B olmaz, B olmadan da A olmaz. Bu yüzden Marx tüm kapitalist üretim tarzının harekete geçebilmesi için bir başlangıç süreci, bir “ilk hareket ettirici” olması gerektiğini düşünür ve buna da “ilkel birikim” adını verir:
“Bu ilkel birikim, politik iktisatta aşağı yukarı ilk günahın teolojide oynadığı rolü oynar. Adem elmayı ısırır ve günah insan ırkının üzerine çöker.”
Kapitalizmin hepimize kabul ettirdiği meşruiyet anlayışı içinde, artı-değer sömürüsü, yani emeğin kattığı değerin ancak küçük bir kısmının emekçiye ödenmesi, gerisinin ise artı-değer olarak kapitalistin eline geçmesi “meşrudur”. Peki ya ilkel birikim? İşte orada meşruiyet diye bir şeyden söz edilemez.
Kapitalizmin ilk ortaya çıktığı İngiltere’de, yüzyıllardır köylülerin ortaklaşa kullandığı topraklar “çitlenerek” özel mülkiyete geçirilir; o toprakların üzerinde yaşayan ve çalışan, üretim yapan köylüler ise gayrimeşru bir şekilde evlerinden edilir, yersiz-yurtsuzlaştırılır. Kapitalizmin işlemeye geçmesi için gereken ilk dokunuş budur işte. Avrupa’nın geri kalanında aynı ilkel birikim, önce Amerika kıtasında yaşayan Azteklerden, İnkalardan ve Mayalardan yağmalanan altın ve gümüşle yapılmak istenir. Ancak bu hamle henüz gerekli üretim altyapısı hazır olmadığı için geri teper, sonuç 17. yüzyıl boyunca süren feci bir enflasyon olur. Fransa’da ilkel birikim ancak 1789 devriminden sonra, kilisenin ve aristokratların mallarının ve mülklerinin yağmalanmasıyla gerçekleşir. Bunun ardından da sömürgeci yağmacılık tüm Avrupa’nın kapitalistleşmesinin hareket ettirici gücü olur.
Türkiye’nin hikayesi ise daha karmaşık ve tabii ki daha sorunlu. Her şeyden önce Türkiye (Osmanlı İmparatorluğu olarak) kapitalistleşme yoluna epeyce geç girdi. 20. yüzyıl başına gelindiğinde, kapitalist bir ekonomik yapıyı harekete geçirmeye yetecek bir “kritik kütle”, bir ilkel birikim filan yoktu ortada.
Ancak 1915 Ermeni tehciri ve katliamı, bir yandan Osmanlı İmparatorluğunun en yetkin zanaatkarları olan Ermenileri ya öldürür ya da yurtlarından sürerken, bir yandan da onların mal ve mülklerini ilkel birikimin ilk adımı olarak, gelişmesi beklenen kapitalizmin hizmetine sundu. Yetmedi. 1923’te, bu defa daha meşru görünen bir hamleyle, Anadolu topraklarında yaşayan Rumlar “mübadele” yoluyla Yunanistan’a gönderildi, onların mal ve mülkleri de ilkel birikime dönüştü. Bu bile tam olarak yetmeyince, II. Dünya Savaşı yıllarında “varlık vergisi” adı altında, Türkiye‘de yaşayan azınlıkların son kalan mal ve mülkleri de aynı akıbete uğradı.
Yani kısacası, Turgut Özal 1980’lerde Türkiye’nin kapitalizme artık kayıtsız şartsız geçtiğini ilan ettiğinde, “ilkel birikim” süreci eksik gedik de olsa tamamlanmıştı. Ya da biz öyle sanıyorduk.
20. yüzyılla birlikte başlayan kapitalist ilkel birikim, esas olarak devlet kontrolü altında, daha doğrusu o sırada devleti ele geçirmiş olan İttihat ve Terakki’nin kontrolü altında gerçekleşti. Cumhuriyet ile birlikte, hem bir süreklilik vardı (Kemalist kadroların önemli bir kısmı İttihatçı gelenekten geliyordu), ama hem de bir kopuş gerçekleşti (İzmir Suikastı girişimi gerekçesiyle İttihatçı gelenekten gelenlerin çoğu temizlendi).
Yani kısacası, Türkiye’de kapitalist ilkel birikim süreci, önce İttihatçı, sonra da Kemalist vesayet altında, o kadroların uygun gördükleri kişilerden oluşan bir burjuvazinin oluşmasıyla birlikte ilerledi.
Ta ki AKP iktidara gelene kadar. Birkaç retorik çıkışı bir yana bırakırsak, AKP’nin kapitalizmle bir sorunu olmadığı hepimizin malumu. Ama bu, AKP iktidara gelene kadar oluşmuş olan burjuva sınıfıyla da bir sorunu olmadığı anlamına gelmiyor maalesef. AKP, İttihatçı/Kemalist vesayet altında zuhur etmiş olan burjuvaziden hiç hoşnut değil: Ne yaşam tarzı açısından, ne ideolojik çerçeve açısından, ne de “sadakat” açısından. Bu yüzden de, AKP’nin kendini kelimenin gerçek anlamıyla “iktidarda” hissettiği 2010ların başlarından itibaren, bu hareketin gerçek projesi, kendi öz burjuvazisini yaratmaktı.
Ancak bu girişim o yıllarda iki başlı bir inisiyatif tarafından yürütüldüğü için hedefine ulaşamadı. Recep Tayyip Erdoğan’ın AKP’si ile Fethullah Gülen cemaati arasındaki çelişki, yani bu “ilkel birikim” sürecini kimin yöneteceği konusundaki rekabet, önce 17-25 Aralık 2013 krizi ile su yüzüne çıktı, Temmuz 2016’daki “darbe girişimi” ile kırılma noktasına ulaştı, Nisan 2017 referandumu ile de çözüme bağlandı.
Nisan 2017’den ve bunu izleyen Başkanlık seçiminden itibaren, Türkiye’de güçler ayrılığı ilkesi fiilen sona erdi, Recep Tayyip Erdoğan her alanda olduğu gibi ekonomi alanında da tek yetkili ve tartışılmaz karar verici otorite haline geldi.
Böylece Türkiye’nin ikinci ilkel birikim süreci başlamış oldu.
“İlkel birikim”in en önemli özelliği, varolan meşruiyet yapısının dışına, üstüne çıkarak işlev görmesidir. Çünkü varolan meşruiyet yapısı çerçevesinde mümkün olmayan bir sermaye birikimini ve/veya yeniden dağıtımını hedefler. Türkiye’de kapitalist meşruiyet, şu ya da bu yollardan geçerek yerleşik düzen haline gelmişti çoktan. Bu düzenin topyekun yıkılması düşünülemezdi (en azından AKP tarafından).
O yüzden de yeni AKP burjuvazisinin yaratılması için bu meşruiyet yapısında gedikler açılması, kestirmelere, kayırmalara ve hile-i şeriyyelere imkan tanıyan bir düzenek kurulması gerekiyordu. Nitekim böyle bir düzenek kuruldu; bunun için de varolan kapitalist yapının en temel mekanizmalarından biri olan sermaye piyasası kullanıldı.
Galiba zurnanın “zırt” dediği yer de burası.
Kapitalizmde her yönetim biçimi altında, “çakallar” vardır. Kendileri risk almadan sistemin çatlaklarından sızmaya, sistemin yapısal kusurlarından yararlanmaya çalışan bir arsızlar, muhterisler ve açgözlüler sürüsü. Çoğulcu rejimlerde bunlar genellikle kıyıda köşede bekler, küçük vurgunlarla yetinmek zorunda kalırlar. Ancak bir “Tek adam” rejimi söz konusu olduğunda, yani yönetici oligarşinin denetlenmesi tek kişiye bırakılıp, tek kıstas da “sadakat” haline getirildiğinde, bu kişilerin çatlaklardan sızması da son derece kolay hale gelir.
Şu anda yaşadığımız “fon krizi” tam anlamıyla böyle bir durumla karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor. AKP çevresindeki sermayedarlar için delik deşik edilip, denetim mekanizmaları altüst edilmiş olan sermaye piyasasına dalan böyle bir çakal sürüsü, züccaciyeciye dalmış bir gergedan zarafetiyle bütün kapıları zorlamış, bütün zaaflardan istifade etmiş, karına kar katmış.
Sonunda da yakayı ele vermiş tabii, ama şöyle bir sorun var şimdi: Bunların yaptıkları işin tam olarak ortaya çıkarılması için, varolan kapitalist meşruiyetin nasıl delik deşik edildiğinin, denetim mekanizmalarının nasıl işlemez hale getirildiğinin de ifşa edilmesi gerekiyor. Varolan yönetim de bunu yapmaya bir türlü razı olamadığı için olay uzadıkça uzuyor, sündükçe sünüyor.
Ama her durumda, on yıldır süren “ikinci Türk tipi ilkel birikim süreci” nihayete ermiş, en azından ciddi bir inkıtaya uğramış gibi görünüyor. Hepimize hayırlı olsun.
