İSTANBUL (Medyascope) – Ankara Film Festivali’nde dünya prömiyerini yapan Burcu Yeşilbaş’ın yönettiği Koca Dünya belgeseli, Karadenizli kadınların yaşam mücadelesini, ağıtlarını ve türkülerini odağına alıyor. Müzisyen İlknur Yakuboğlu’nun hikâyesinden yola çıkan film, kadınların emeğini ve Karadeniz’in kültürel hafızasını görünür kılıyor.
Karadeniz’in “buradayım” coğrafyası içinde yaşlı bir kadın görünüyor. Yaşam kavgasının tam ortasında bir kadın. Müzisyen Burcu Yeşilbaş’ın yönetmenliğini yaptığı Koca Dünya belgeseli böyle bir sahneyle başlıyor. Yanımdaki koltukta oturan Altın Koza Film Festivali Koordinatörü İsmail Timuçin, iç çekerek fısıldıyor, “Böyle bir coğrafyada, hayatı ancak kadınlar yaratabilir” diyor.
37. Ankara Film Festivali’nin Ulusal Belgesel Film kategorisinde yarışan ve dünya prömiyerini yapan belgeselin ilk sahnesine dair anladıkları doğru çıkıyor. Yeşilbaş’ın belgeseli Karadeniz coğrafyasının çileli kadınlarının emeğine bakmakla yetinmiyor. Coğrafyanın asıl hafızası olan kadın ağıtlarının kaynağına doğru yol alıyor.
Daha çok müzisyenliğiyle öne çıkan Yeşilbaş’ın belgeselde duyduğumuz sesinden memleketi Tonya’dan hiçbir zaman kopmadığını anlıyoruz. Şiirsel diyebileceğimiz belgesel metninde Yeşilbaş’ın Tonya’ya özellikle bu belgeselde anlattığı kadın için, müzisyen İlknur Yakuboğlu için geldiğini anlıyoruz. Ancak, belgesel Yakuboğlu’nun yaşamı ve mücadelesiyle yetinmiyor.
İlknur Yakuboğlu, kemençe çalmak için verdiği mücadele, Karadeniz müziğinin özünü ortaya koymak için verdiği mücadeleyle çizgi dışı bir müzisyendir. Ancak, onun temsil ettiği olguların derinliğini belgesel ilerleyince daha net görüyoruz. Zorlu coğrafyanın içinde ilerlerken duyduğumuz ıslıklar, ağıtlar, türküler hayatı yaratan Karadeniz kadının varlığının sembolü gibidir. Yeşilbaş, kamerasını çok yükseklerde gezdirmeden ormana, patikalara indirerek bu kadınları kayda alıyor. Onların sesini, derdini, hafızalarındaki acının tecellisi ağıtları bize duyuruyor.
“İlknur abla o kadınlardan biriydi”
İlknur Yakuboğlu’nun müziğinin ve kültüre dair mücadelesinin en önemli parçası olarak bu kadınlardan öğrenip sanatıyla aktardıkları olduğunu görürüz. Ancak, yönetmen Yeşilbaş burada güçlü bir çözüm cümlesiyle Yakuboğlu’nun kimliğini tanımlar: “İlknur abla o kadınlardan biriydi”.
Belgeselde Yakuboğlu’nun kemençe çalma çabasının görünür olmasının ardından yaşadıklarına dair de bir anlatı var. Hayatın her alanında etkin olan eril anlayışın burada da nasıl zuhur ettiğini görürüz.
Sanatçının duruşu ve direnişi bu hücumları püskürtür. Kemençesiyle öne çıktığında kendisine ulaşan genç kadınların kemençe çalmak istediğini aktarır. Ardından kemençe kurslarının arttığını ve buralarda kadınların belirgin bir ilgisinin olduğunu söyler. Ayrıca, belgeselde Tonya’da Yakuboğlu’nun öncülük ettiği kadın korosuna dair görüntüler de ilçedeki yaşama nasıl bir etki yaptığına dair bizlere bir fikir verir. Tam da burada kadınların sesinden Almanya Acı Vatan türküsünü duyarız. Yakuboğlu, Karadenizlilerin hafızasında güçlü bir yeri olan bu türküye dair de konuşur.
Dertlerim türküsünden doğan belgesel
Yeşilbaş’ın belgeseli yapmaya karar vermesinin altında kişisel bir hikâye yer alıyor. Belgesel için hazırlanan broşürden Yeşilbaş’ın iki cümlesiyle buna kısaca değinelim:
“Bu filmin kapısını bana Dertlerim türküsü açtı. (…) Bu türkünün içinde yalnızca iki annenin acısını değil, kadınların birbirine emanet ederek yaşattığı belleği de duydum. O günden sonra anladım ki İlknur yalnızca türkü söyleyen bir müzisyen değil; yaşadığı coğrafyanın hafızasını omuzlarında taşıyan bir kadın ozandı”.
Belgesel, coğrafyanın zorluğunun yanı sıra büyük yıkımların, yoklukların yaşandığı virajlarda kadınların taşları kırarak kurabildikleri hayatın değerini de ortaya koyuyor. Yeşilbaş’a göre Yakuboğlu o kadınların ağıtlarını hafızaya kaydeden biri olarak taşlı yolları açan kadınlardan biridir.
Belgesel, gerek metnin akıcılığı gerek içeriğindeki zengin kültürel unsurlarla güçlü bir çalışma. İngilizce çeviride belgeselin Dağ Şarkıları olarak adlandırıldığını da belirtelim. Karadeniz’in ağıtlarının, türkülerinin asıl kaynağı olan kadınların hafızanın ta kendisi olduğunu anlatması açısından da belgesel önemli bir görevi yerine getiriyor. Bu nedenle Dağ Şarkıları’nın da belgesele yakıştığını söylemek gerek.
