Parşömenin son ustasının son dersleri: Parşömen Mevsimleri

İSTANBUL (Medyascope) – 37. Ankara Film Festivali’nde Ulusal Belgesel kategorisinde yarışan Parşömen Mevsimleri belgeselinin yönetmeni Eren Aybars Arpacık, Bergama’da parşömen sanatının son ustası İsmail Araç’ın yaşamını ve çırakları Meltem ile Sinan’ın bu mirası yaşatma mücadelesini anlattı. Arpacık, “Bir insanı, bir ustayı ve onun taşıdığı kültürel mirası yaşarken korumak, desteklemek ve değerini hissettirmek gerekiyor” dedi.

Yönetmen Eren Aybars Arpacık’ın yönetmenliğini yaptığı Parşömen Mevsimleri belgeseli Bergama’da parşömen sanatının son ustası ve çıraklarının mücadelesini konu alıyor. 37. Ankara Film Festivali’nde “Ulusal Belgesel” kategorisinde yarışan belgeseli yönetmeniyle konuştuk.

İzmir’in en önemli kültür duraklarından biri olan Bergama, parşömenin anavatanı da kabul ediliyor. Parşömen sanatının son ustası İsmail Araç’ın yaşamına ve sanatını yeni kuşaklara aktarmasını konu alan Parşömen Mevsimleri belgeseli, yönetmen Eren Aybars Arpacık’ın dört yıllık çalışmasının ürünü.

Yaşayan İnsan Hazinesi Ödülü’ne de layık görülen İsmail Araç’ın vefatından sonra belgeselin daha da anlam kazandığını belirten yönetmen Arpacık, “Ancak bir insanı, bir ustayı ve onun taşıdığı kültürel mirası yaşarken korumak, desteklemek ve değerini hissettirmek gerektiğini düşünüyorum. İsmail Usta, sahip olduğu unvanın ve taşıdığı kültürel değerin karşılığını yaşarken yeterince görebildi mi, bundan emin değilim” dedi. Sözü Arpacık’a bırakıyoruz…

Parşömenin son ustasının son dersleri: Parşömen Mevsimleri
  • Parşömen Mevsimleri belgeselinin fikrî oluşum süreci hakkında bilgi verir misiniz?

2022 yılında Amerika’dan bir ekiple Bergama’ya çekim yapmak için gelmiştik. Bu sırada parşömen dükkânını gördüm ve orada çalışan çıraklar Meltem ve Sinan Demirel’le tanıştım. Ustalarının 92 yaşında olduğunu söylediklerinde konu hemen ilgimi çekti.

Daha önce halı dokumacılığı, oyma saz gibi zanaat ve kültürel miras üzerine işler yapmıştım. Bu alanları, o zanaatları yaşatan insanların hikâyelerini anlatmayı çok önemsiyorum. Bu karşılaşmanın ardından o kış yeniden Bergama’ya gittim ve İsmail Usta’yla tanıştım. İlk karşılaşmamızda tam da hayal ettiğim o huysuz ama bir o kadar tatlı yaşlı usta karakteriyle karşılaştım.

O kış çekimlerine başladık. İsmail Usta’nın 92 yaşında olmasına rağmen sahip olduğu direnç, çalışma azmi ve enerjisi beni çok etkiledi. Onun hikâyesinin yalnızca birkaç günde anlatılabilecek bir hikâye olmadığını hissettim ve belgeseli mevsimlere yaymaya karar verdim.

Bergama’nın kendine özgü atmosferi, genç çırakların hikâyesi ve bir ustanın yıllar içinde biriktirdiği bilgi ve deneyimin geleceğe aktarılma meselesi bir araya gelince, bu hikâyeyi filme almak benim için kaçınılmaz hale geldi.

  • Belgeselin çekiminin üç yıl önce yapılmaya başlandığını tahmin ediyoruz. Bu yıl da son usta İsmail Araç vefat etti. Kendisi belgeseli göremedi sanıyorum. Belgesel çekim sürecinde kendisini seyredebildi mi? Yaklaşımı nasıldı?

İsmail Usta belgeselin ilk versiyonunu izledi. Bu versiyon, henüz onun vefatına dair herhangi bir anlatının yer almadığı, hayattayken oluşturduğumuz kurguydu. Hatta İsmail Usta’nın izlediği bu versiyon TRT Belgesel Ödülleri’nde finale kaldı.

Ancak vefatından sonra filmi yeniden ele almam gerektiğini hissettim. Bu nedenle filmi yeniden kurgu masasına yatırdım. Onun vefatıyla birlikte filmin anlatısı da benim için değişti.

Çekim sürecinde, özellikle onun daha önce farklı ülkelerden gelen belgesel ekipleriyle yaşadığı deneyimleri bildiğim için, filme yaklaşımımın farklı olmasını istiyordum. Japonya’dan, Amerika’dan ve Avrupa’nın farklı ülkelerinden insanlar gelip parşömen yapımını görüntülemişti. Ancak biz yalnızca zanaatı değil, İsmail Usta’nın hayatını, gündelik rutinlerini, karakterini ve dünyasını da anlamaya çalışıyorduk. Çektiğimiz bazı sahneleri izlediğinde, ‘Bunları biz hiç çekmemiştik’ demesi benim için çok kıymetliydi. Onu şaşırtabilmek ve hayatının daha önce kamerasının yöneltilmediği noktalarına bakabilmek benim için de önemli bir motivasyon kaynağıydı.

Son görüşmemizde hasta yatağında beni tanıdı ve “Şimdiye kadar çekim için gelenlerden farklısın” dedi. Bu söz benim için çok anlamlıydı. Bir yönetmen olarak, hikâyesini anlattığım insanın yaklaşımımı hissetmesi ve bana güven duyması çok önemli. O an, İsmail Usta’dan aldığım en kıymetli karşılıklardan biriydi.

Parşömenin son ustasının son dersleri: Parşömen Mevsimleri

Parşömen tanınmıyor

  • İzmir’de gazetecilik yapan biri olarak gönül rahatlığıyla söylemeliyim ki, Bergama denince maalesef akla tulum peyniri geliyor. Oysa sizin belgeselinizden de gördüğümüz gibi uygarlık tarihinde yeri olan parşömen sanatını görüyoruz. Anavatanı Bergama. Bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz?

“Bergama” denildiğinde yalnızca tulum peynirinin akla gelmesi beni de üzüyor. Elbette tulum peyniri de Bergama’nın önemli kültürel değerlerinden biri; ancak bu toprakların insanlık tarihine kazandırdığı parşömen gibi çok önemli bir mirasın bu kadar az biliniyor olması düşündürücü.

Bergama’da bile birçok insan parşömenin ne olduğunu, nasıl üretildiğini ya da insanlık tarihi açısından ne ifade ettiğini bilmiyor. Oysa burada, yüzyıllardır aktarılan bir zanaat ve çok büyük bir kültürel birikim var. Anadolu’da bu tür hikâyeler, zanaatlar ve onları yaşatan insanlar hızla tükeniyor. Belki 10 yıl sonra bugün tanıklık ettiğimiz birçok zanaatın ustalarını bulamayacağız.

Bu hikâyelerin görünür olabilmesi de ne yazık ki çok kolay değil. Televizyonlarda, dijital platformlarda ve medyada bu tür kültürel miras hikâyelerine yeterince yer açılmıyor. Diğer taraftan, bu filmlerin üretilebilmesi için gerekli finansmanı ya da sponsorluğu bulmak da oldukça zor.

Eğer geleceğe aktarabileceğimiz bir toplumsal belleğimiz olsun istiyorsak, bu hikâyeleri anlatmak, görünür kılmak ve onları anlatan insanları desteklemek zorundayız. Çünkü kültürel miras yalnızca geçmişten kalan şeyler değil; onu yaşatan insanlar, onların bilgisi ve bu bilginin geleceğe aktarılmasıdır.

Parşömenin son ustasının son dersleri: Parşömen Mevsimleri

Meltem ve Sinan’ın mücadelesi

  • İsmail Araç’tan ustalığı devralan gençler Meltem ve Sinan’ın gayreti ve mücadelesi dikkat çekiyor. Oysa bu sanatın bireysel çıkışlarla ayakta kalmayacağı belli. Bu konuda neler yapılmalı? Yapılan bir şeyler var mı?

İsmail Usta’nın çırakları Meltem ve Sinan, bu sanatı yaşatmak ve daha fazla insana ulaştırmak için ellerinden geleni yapıyorlar. Onlara bu konuda bizzat tanıklık ettim. Okullara ücretsiz giderek parşömenin ne olduğunu, nasıl üretildiğini anlatıyorlar. Aynı zamanda ellerinden geldiğince medyada görünür olmaya ve bu zanaatı duyurmaya çalışıyorlar.

Ancak bir sanatın yalnızca bireysel çabalarla ayakta kalması mümkün değil. Bir zanaat, onu üreten insana ekonomik olarak yaşama imkânı sunduğu ölçüde geleceğe taşınabilir. Parşömenin bazen yalnızca bir kâğıt parçası olarak görülmesi, arkasındaki emeğin ve ustalığın yeterince anlaşılmadığını gösteriyor. Oysa bir parşömenin hazırlanması yaklaşık bir ay sürüyor ve ciddi bir emek, bilgi ve sabır gerektiriyor.

Bugün Sinan güvenlik görevlisi olarak çalışıyor, Meltem ise dükkânı ayakta tutmaya çalışıyor. Bu durum aslında zanaatın geleceği açısından oldukça düşündürücü. Bu tür sanatların yaşatılması için kültürel miras projelerinin, kamu kurumlarının, yerel yönetimlerin ve özel sektörün daha fazla sorumluluk alması gerektiğini düşünüyorum. Ustaların ve çırakların yalnızca bu sanatı yaşatmaya çalışmaları değil, aynı zamanda hayatlarını bu sanat üzerinden sürdürebilmeleri de mümkün olmalı.

Bu zanaatın geleceği, onu yalnızca kültürel açıdan değerli bulmamızla değil, ona gerçek anlamda bir yaşam alanı açmamızla mümkün olacak.

Parşömenin son ustasının son dersleri: Parşömen Mevsimleri
  • Bergama halkı İsmail Araç’ı ve onun sanatını ne kadar tanıyor? Vefatı nasıl bir etki yarattı?

Bergama halkının bir kısmı İsmail Usta’yı ve yaptığı işi biliyordu. Vefatı da Bergama’da, özellikle birlikte olduğu Arasta esnafı arasında büyük üzüntü yarattı. Esnaf arkadaşları tarafından destekleniyordu ve ölümü onları oldukça etkiledi. Ancak onun çapında bir sanatçı ve kültürel miras taşıyıcısının, bana göre, hayatının son döneminde daha fazla ilgi ve destek görmesi gerekirdi.

İsmail Usta ekonomik anlamda kolay bir hayat yaşamıyordu. Parşömenci kimliğinden ziyade derici olarak biliniyordu. Yaşayan İnsan Hazinesi ilan edilmiş olması elbette çok kıymetli; ancak bir insanı, bir ustayı ve onun taşıdığı kültürel mirası yaşarken korumak, desteklemek ve değerini hissettirmek gerektiğini düşünüyorum. İsmail Usta, sahip olduğu unvanın ve taşıdığı kültürel değerin karşılığını yaşarken yeterince görebildi mi, bundan emin değilim.

Bence asıl mesele, bu tür değerleri kaybettikten sonra hatırlamak değil, hayattayken onların yanında olabilmek.

Parşömenin son ustasının son dersleri: Parşömen Mevsimleri

Mevsimlerin edebi hali

  • Belgeseli bölümlere ayırırken yaptığınız edebî atıflar çok dikkatimi çekti. Mevlana, Sabahattin Ali gibi isimleri okuyoruz. Bu yönelimin nedenini anlatır mısınız?

Mevsimler arasına yerleştirdiğim edebî atıflar, hikâyenin kendi yapısıyla ilişkili. Film boyunca zaman geçiyor, karakterler değişiyor, dönüşüyor ve derinleşiyor. İnsan hayatında zamanın yarattığı bu değişim, kendi başına oldukça edebî bir durum. Bir karakterin yıllar içinde dönüşümünü izlemek, bana bir romanın içindeymişiz hissi veriyor.

Seçtiğim metinler de mevsimlerin taşıdığı duygularla, zamanın geçişiyle ve insanın doğayla kurduğu ilişkiyle örtüşüyordu. Parşömeni de yalnızca bir zanaat ürünü olarak değil, insanlığın hafızasını taşıyan bir yazı yüzeyi olarak düşündüğümüzde, filmin anlatısında edebiyata yer açmak benim için oldukça doğal bir tercihti. Bu alıntılar, filmin atmosferini ve zaman duygusunu tamamlayan başka bir anlatı katmanı oluşturuyor.

  • İsmail Usta’nın yaşlılığından mı parşömen sanatının sahipsizliğinden midir bilmem, belgesel başlarken de biterken de hep hüzünlü bir atmosfere sahipti. Üstelik İki gencin çabası bile bu havayı dağıtamıyor. Yanılıyor muyum?

Filmin içinde belirgin bir hüzün var, buna katılıyorum. Ancak diğer taraftan bir umut da var. Bir aktarım sürecinin gerçekleşmiş olması, İsmail Usta’nın bildiklerinin ve yıllar boyunca biriktirdiği deneyimin başka insanlara geçmiş olması, aslında umudun filizlendiğini gösteriyor.

Fakat ülkemizde ne yazık ki bu umutlar bazen yeterince kök salamıyor. Filmin hüznü biraz da buradan geliyor. Zaman geçtikçe, mevsimler değiştikçe, zanaatı yaşatmaya çalışan insanların karşılaştığı koşulların giderek zorlaştığını görüyoruz. Verilen emeğin karşılığını bulamaması, geleceğe dair belirsizlikler ve bu zanaatın sürdürülebilirliğine ilişkin kaygılar filmin içinde giderek daha belirgin hale geliyor.

Dolayısıyla filmdeki hüzün yalnızca İsmail Usta’nın yaşlılığından ya da bir zanaatın kaybolma ihtimalinden kaynaklanmıyor. Bir yandan umut veren bir aktarım gerçekleşirken, diğer yandan bu aktarımın geleceğinin ne kadar kırılgan olduğunu görüyoruz. Sanırım filmin hüznü de tam olarak bu iki duygunun bir arada olmasından kaynaklanıyor.

  • Ustanın Bergama sokaklarında gezdiği, insanlarla selamlaştığı sahneler özellikle çok başarılı. Bergama halkının belgeselin çekimi sırasında sizlere teması nasıldı?

Çekimler sırasında Bergama’da çok sıcak karşılandık. Tanıştığımız insanlar, İsmail Usta hakkında bir belgesel yapılmasının önemli olduğunu düşünüyor ve ellerinden geldiğince bize destek oluyorlardı. La Bella Hotel konaklama sponsorumuz oldu, Bergama’nın meşhur Altın Kepçe restoranı yemek konusunda destek verdi. Birçok esnaf da kendi inisiyatifiyle mekânlarını çekimlere açtı.

Bergama halkı ve esnafı tarafından gereken desteği gördüğümüzü söyleyebilirim. Ancak ne belediyeden ne de Kültür Bakanlığı’ndan bu hikâyeye yönelik bir destek ya da sponsorluk geldi.

Bu belgesel aslında Bergama halkının, esnafın ve filmdeki insanların bireysel azmi, dayanışması ve kararlılığıyla ortaya çıktı. Belki de filmin en değerli taraflarından biri bu. Çünkü anlatmaya çalıştığımız kültürel mirasın etrafında, insanlar kendi imkânlarıyla bir araya gelip bu hikâyenin anlatılmasına katkıda bulundular.

  • Son sözü size bırakalım. Neler eklemek istersiniz?

Türkiye’de sanat üretmenin ne kadar zor olduğunu bu belgeselle bir kez daha görmüş oldum. Özellikle belgesel sinemacılar için bu daha da zor; çünkü gerçeklerle uğraşıyoruz. Ancak günümüzde gerçekleri dinlemeye, anlamaya ve üzerine düşünmeye çok fazla zaman ayrılmıyor.

Reklamlara ve televizyon dizilerine bu kadar büyük bütçeler harcanırken, toplumun kültürel belleğini kayıt altına almak ve geleceğe taşımak için kaynak bulmak oldukça zor. Bu insanların, bu zanaatların ve taşıdıkları birikimin kaybolmasının sonuçlarını gelecekte çok daha fazla hissedeceğiz.

Usta-çırak ilişkisinin derinliğine, sanatın iyileştirici gücüne ve insanın bir şey üretirken kurduğu bağlara her zamankinden daha fazla ihtiyaç duyduğumuzu hissediyorum. Çünkü her şey giderek daha yüzeysel, daha hızlı ve daha maddi bir hale geliyor.

Oysa daha iyi bir toplum olabilmek için hafızaya, sanata ve geçmişle kurduğumuz bağa ihtiyacımız var. Belgesel sinema da tam olarak bu hafızayı korumaya ve geleceğe aktarmaya çalışıyor.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş