ANKARA (Medyascope) – Müzisyen Burcu Yeşilbaş’ın Ankara Film Festivali’nde yarışan belgesel filmi “Koca Dünya” Karadenizli sanatçı İlknur Yakupoğlu’nun müzik yaşamını, bölge kadınlarından derlediği ağıtların izini sürüyor.
Ankara Film Festivali Ulusal Belgesel Film kategorisinde yarışan “Koca Dünya” belgeselinin yönetmeni Burcu Yeşilbaş’la Karadeniz kadınını, belgesele konu olan müzisyen İlknur Yakupoğlu’nu ve belgeselin çekim sürecini konuştuk.
Yeşilbaş, anlattığı hikâyelerin kaybolmamasının kendisi için en önemli hedef olduğunun altını çizerek, “Ben Koca Dünya’yı yaparken yalnızca bugüne ait bir şey kaydettiğimi düşünmedim. Bir zamanlar bir kadının söylediği, başka bir kadının duyup hafızasında taşıdığı, sonra bir başkasına aktardığı hikâyelerin bir parçası olduğumu hissettim. İlknur abla bunu yıllardır müziğiyle yapıyor. Ben de kendi bildiğim yoldan, sinemayla bu aktarımın bir parçası olmaya çalıştım” dedi. Sözü Yeşilbaş’a bırakıyoruz…

Siz müzisyen olarak bilinen birisiniz. Şimdi merkezinde bir müzisyenin ve ağıtların olduğu bir belgeselle Ankara Film Festivali’nde yarışıyorsunuz. Bize sinemayla olan bağınızı ve Koca Dünya belgeselinin oluşum sürecini anlatır mısınız?
Aslında ben Sinema-Televizyon mezunuyum ve hayatımda eş zamanlı yürüttüğüm iki profesyonel alan var: sinema ve müzik. İkisi de hayatımda eşit derecede yer kaplıyor. Kimi dönem müzik daha ağır basıyor, kimi dönem sinemaya daha fazla yoğunlaşıyorum. Profesyonel olarak da kurgucu olarak çalışıyorum. Dolayısıyla müzisyen kimliğimle tanınıyor olsam da sinema, hayatımın en az müzik kadar önemli bir parçası. Koca Dünya ise bu iki alanın birbirinden ayrılmadığı, aksine iç içe geçtiği bir çalışma oldu benim için.
Yaklaşık on beş yıl önce, üniversitedeyken çok sevdiğim bir hocamın söylediği bir söz hâlâ aklımda. Sürekli ona çekmek istediğimiz hikâyelerden bahseder, fikirlerimizi anlatırdık. Bir gün bize, “Siz hikâyelerinizi çok uzaklarda arıyorsunuz,” demişti. Bu cümle benim için gerçekten bir aydınlanma anıydı. Çünkü dönüp kendi çevreme baktığımda, aslında yanı başımda ne kadar çok hikâye olduğunu fark ettim. Sonrasında kendi memleketimde, yakın çevremde karşılaştığım hikâyeleri küçük küçük kaydetmeye başladım.
İlknur ablayla tanışıklığımız çok eskiye dayanıyor. Onun müzikle kurduğu ilişkiyi, yaptığı çalışmaları hep biliyor ve bir gün bunları kaydetmek istiyordum. Ama Koca Dünya başlangıçta sınırları çizilmiş, başından sonuna planlanmış bir belgesel değildi. Her şey oldukça doğal bir süreçte gelişti.
Çekimler sırasında Dertlerim türküsünün hikâyesini dinledim. Bu hikâyenin aslında ikimizin de ortak hikâyesi olduğunu fark ettiğim an, benim için çok belirleyiciydi. İlknur ablanın yıllardır yaptığı, dokunduğu ve yaşatmaya çalıştığı şeye, ben de kendi bildiğim yoldan, sinemayla katkı sunmam gerektiğini hissettim.
Aslında Koca Dünya‘nın temelleri çok daha önce, belki de hocamın o cümlesiyle içime yerleşmişti. Zaman içinde karşılaştığım insanlar, hikâyeler ve ortak hafızamız bu filmi ortaya çıkardı.

Belgesel metninin oluşumu
Belgesel çok güçlü cümlelerle örülmüş lirik bir metinle ilerliyor. Elbette köklerinize ve duygu dünyanızla bağı olan bir hikâyeye yönelmiş olmanız bunda etkili olmuştur. Ancak, bu duygu yoğunluğunu aktarma konusunda metne nasıl yaklaştığınızı ve nasıl bir çalışma yaptığınızı anlatır mısınız?
Aslında anlatıcılık benim hayatımda hep kendiliğinden var olan bir şeydi. Sosyal çevremden profesyonel hayatıma kadar, insanlar benden bir şeyler dinlemeyi hep sevdi. Bazen bir fıkra, bazen bir arkadaşımın başına gelen sıradan bir olay… Hatta arkadaşlarımın, “Bunu Burcu anlatsın, daha güzel anlatıyor,” dedikleri çok olmuştur. Sanırım bir hikâyeyi aktarma, karşımdaki insana hissettirme meselesi bende biraz doğal gelişen bir taraf.
Aslında şarkı söyleme biçimim de bundan çok farklı değil. Şarkı söylerken de kendimi bir anlatıcı gibi hissediyorum. Bazen yüzümde beliren bir gülümseme, bazen sesime yansıyan bir duygu… Bir türküyü yalnızca seslendirmediğimi, aynı zamanda onun hikâyesini de aktardığımı hissediyorum. Sanırım benim için anlatıcılık, ister konuşurken ister şarkı söylerken olsun, aynı içgüdüsel yerden besleniyor.
Duygularımı da çoğunlukla çok içgüdüsel bir yerden ifade ediyorum. Bir şeyi derinden hissettiğimde, o duyguyu anlatan cümleler çoğu zaman kendiliğinden, doğaçlama çıkıyor ağzımdan. Koca Dünya‘nın metnine yaklaşımımız da aslında tam olarak böyle oldu.
Bu süreçte yapımcım H. Sevim Işık Bäro’nun çok önemli bir katkısı var. Sevim benim bu tarafımın farkındaydı ve bunu filmin anlatısına taşımayı çok istiyordu. Bir gün oturup belgesel üzerine uzun bir sohbet, bir tür röportaj yaptık. Ben filmi, hissettiklerimi, insanlarla ve hikâyelerle kurduğum bağı anlattım. O sohbet sırasında kendiliğinden kurduğum bazı cümleleri, özellikle de kaybolmasını istemediğimiz kelimeleri not aldık.
Aslında filmin metninin iskeleti o sohbetlerden çıktı. Sonrasında ben bu cümlelerin üzerinde çalışarak metni şekillendirdim. Yani başından itibaren edebî ya da lirik bir dil kurmak gibi özel bir çabamız olmadı. Daha çok, içimden geldiği gibi söylediğim cümlelerin peşinden gittik.
Sanırım metnin duygu yoğunluğu da biraz buradan geliyor. Çünkü o cümleler bir duyguyu tarif etmek için değil, doğrudan o duygunun içinden çıkmış cümlelerdi.

İlknur Yakupoğlu, Karadeniz müziği için önemli bir isim. Siz belgeselde de onun Karadeniz’le olan bağını anlatıyorsunuz. Ve toplumsal yaşamdaki etkisiyle slogan atmayan bir devrimci. Karadeniz halkının ve Türk entelektüel camiasının onu yeter düzeyde tanıdığını düşünüyor musunuz?
Öncelikle “slogan atmayan bir devrimci” tanımlamanızı çok güçlü ve çok yerinde bulduğumu söylemek isterim. Hatta o kadar sevdim ki sanırım bundan sonra ben de bazı yerlerde kullanacağım.
Açıkçası İlknur ablanın yeterince tanındığını ve hak ettiği değeri gördüğünü düşünmüyorum. Zaten yeterince biliniyor, yaptığı işlerin kıymeti yeterince anlaşılıyor olsaydı, belki de bu belgeseli yapma ihtiyacı duymazdım.
Çünkü Koca Dünya‘yı yapma nedenlerimden biri de İlknur ablanın daha fazla insana ulaşmasını sağlamak, onun yıllardır büyük bir emekle yaptığı çalışmaları görünür kılmaktı. Bir yanım hep bunu arzuladı.
Benim için bu belgeselin iki temel amacı var. Bunlardan ilki İlknur ablanın daha fazla tanınmasını sağlamak. Eğer buna katkıda bulunabilirsem filmin amacının yarısını gerçekleştirmiş olacağımı düşünüyorum. Diğer yarısı ise İlknur ablanın türkülerini söylediği kadınların, onların hikâyelerinin ve bu kadınların yarattığı türkülerin daha fazla insana ulaşması.
Aslında bu iki amaç birbirinden bağımsız değil, tam tersine birbirini besliyor. Çünkü İlknur ablanın tanınması, beraberinde onun sesini taşıdığı kadınların da tanınmasını getirecek. Böylece yalnızca bir sanatçıyı değil, onun neden bu müziği yaptığını, neyi korumaya ve yaşatmaya çalıştığını da anlatabilmiş olacağız.
İşte bu iki şey bir araya geldiğinde, Koca Dünya benim için asıl amacına ulaşmış olacak.

Ağıt yakan kadınlar
Bir kadın sanatçı olarak bir kadın sanatçının üzerinden aslında Karadeniz coğrafyasının kadınlarının hayatı kuran/yaratan yönüne de eğiliyorsunuz. Ağıt yakan, dert anlatan o kadınları konuşturmakta zorlandınız mı? Onların size yaklaşımı nasıldı?
Aslında hiç zorlanmadım. Çünkü filmde de söylediğim gibi, İlknur abla o kadınlardan biri. Hiç kuşkusuz ben de kendimi o kadınlardan biri olarak görüyorum. Elbette hayatı onlar kadar omuzlamıyor, onların üstlendiği fiziksel yükleri taşımıyor olabilirim. Ama hepimizin kendi hayatında taşıdığı yükler, baş etmeye çalıştığı zorluklar var. Ben de kendimi onlardan ayrı bir yerde görmüyorum. Aramızda, hayatı karşılama biçimimizde ortak bir yer olduğunu hissediyorum.
Bir de ben zaten onların yeğeniydim, onların Burcu’suydum, hatta “Purçi”siydim. Dolayısıyla karşılarına dışarıdan gelmiş, hiç tanımadıkları bir yönetmen olarak çıkmadım. Dolayısıyla bana da benimle gelen arkadaşlarıma da yabancı gibi davranmadılar. Zaten çok sade, küçük ve insanlarla iletişimi güçlü bir ekiple çalıştık. Kadınlar ekibimizi de benim gibi, kendilerine yakın gördüler. Bu yüzden aramızda çok doğal bir ilişki kuruldu. Onları konuşturmak için özel bir çaba göstermemiz gerekmedi. Daha çok oturduk, sohbet ettik, birbirimizi dinledik.
Aslında bu kadınlar anlatmaya çok açıklar. Evet, belki bazı türküleri kendi aralarında, daha mahrem alanlarda söylüyorlar. Ama biri onlara gerçekten yaklaştığında, temas ettiğinde, hikâyelerini paylaşmaktan da çekinmiyorlar. Hatta bence içten içe bunların duyulmasını, bilinmesini, görünür olmasını da istiyorlar.
Yeter ki onlara doğru bir yerden yaklaşın. O zaman zaten kapılarını da hikâyelerini de açıyorlar. Bizim çekim sürecimiz de tam olarak böyle gelişti.
Belgesel sonrası söyleşide İlknur Yakupoğlu’nun da sahneye çıkmasını doğrusu fazlasıyla istedim. Yakupoğlu’nun da katıldığı özel gösterimler olabilecek mi? Kendisi bu konuya nasıl yaklaşıyor? Cevaplamanız mümkünse…
İnanır mısınız, ben de bunu en az sizin kadar çok istedim. Hatta bazen diyorum ki ben hiç çıkmayayım, İlknur abla çıksın, filmi o anlatsın. Bunu gerçekten çok daha fazla isterdim. Çünkü Koca Dünya bana biraz onun filmi gibi geliyor, kendi filmim gibi değil. Bunu çok içtenlikle söylüyorum.
Aslında Ankara’da birlikte olabilmek için epey çabaladık. İlknur abla da gelmeyi çok istiyordu. Ancak şu sıralar Trabzon’da olması gerekiyor. Yani Tonya’da. Bu nedenle zamanını ayarlamakta zorlandı ve ne yazık ki gösterime katılamadı.
Ama birlikte katılacağımız gösterimler ve söyleşiler kesinlikle olacak. Hatta bunun sözünü de verdi bana. Üstelik kendi aramızda, böyle bir söyleşide birlikte bir türkü de söyleyelim diye konuştuk.
Umarım en kısa zamanda bunu gerçekleştirebiliriz. Çünkü ben de filmi onunla birlikte seyircinin karşısına çıkarabilmeyi çok istiyorum.
Türkülerin izini sürmek
Belgeseli izlerken sanıyorum Birol Topaloğlu’nun derlemiş olduğu Nokta AnaAğıtı aklımdan geçti sürekli. Biliyorsunuz, Kırım Harbi sonrası yakılan bir ağıttır bu. Tonyalı kadınların ağıtlarında savaşın yıkıcılığına dair bir şeyler dinlediniz mi? Belki belgesel kayıtlarına geçmeyen bir şeyler vardır diye soruyorum.
Açıkçası ben böyle bir ağıtla ya da savaşın yıkıcılığına doğrudan değinen bir hikâyeyle karşılaşmadım. Ancak bunun bir nedeni de benim bu konuda çok kapsamlı, bağımsız bir derleme çalışması yürütmemiş olmam.
Çünkü Koca Dünya‘da aslında benim keşfettiğim türkülerden değil, İlknur ablanın yıllar içinde temas ettiği kadınlardan, onların hikâyelerinden ve İlknur ablanın bu hikâyeleri müziğine taşıma biçiminden yola çıkıyoruz. Yani bu belgeselde gizli saklı kalmış türkülerin peşine düşen kişi ben değilim. Biz daha çok, İlknur ablanın o türkülerin izini nasıl sürdüğüne ve onlarla nasıl bir bağ kurduğuna bakıyoruz.
İlknur abla, karşılaştığı en küçük hikâyeden, duyduğu bir ezgiden ya da bir kadının anlattıklarından bile beslenebilen, bunları müziğine taşıyabilen biri. Filmde de onun bu yaklaşımını ve yıllar içinde biriktirdiklerini görünür kılmaya çalıştım.
Dolayısıyla sözünü ettiğiniz gibi, tarihsel arka planı bu kadar belirgin olan bir savaş ağıtıyla karşılaştığımı söyleyemem. Ama bu, Tonya’nın sözlü kültüründe böyle hikâyelerin olmadığı anlamına da gelmiyor. Benim bu filmde izini sürdüğüm hikâyeler daha çok İlknur ablanın temas ettiği kadınların dünyasından doğdu.
Sorularım belgeselden daha uzun olsun istemiyorum. Burada bırakıyorum. Benim sormayıp da sizin değinmek istediğiniz bir husus var mı?
Aslında konuştuğumuz her şeyin dönüp dolaşıp geldiği bir yer var: Bu hikâyelerin kaybolmaması.
Ben Koca Dünya‘yı yaparken yalnızca bugüne ait bir şey kaydettiğimi düşünmedim. Bir zamanlar bir kadının söylediği, başka bir kadının duyup hafızasında taşıdığı, sonra bir başkasına aktardığı hikâyelerin bir parçası olduğumu hissettim. İlknur abla bunu yıllardır müziğiyle yapıyor. Ben de kendi bildiğim yoldan, sinemayla bu aktarımın bir parçası olmaya çalıştım.
Belki de en çok istediğim şey, filmi izleyen birinin kendi ailesindeki, kendi memleketindeki kadınlara başka bir gözle bakması. Onların anlattıklarını, söylediklerini, hatta bazen söyleyemediklerini daha dikkatli dinlemesi.
Çünkü bazen koca bir dünya, bir kadının söylediği küçücük bir türkünün içinde saklı olabiliyor.
Son olarak şunu da eklemek isterim: Bu filmin ortaya çıkmasında birlikte yol yürüdüğüm insanların çok kıymetli emekleri var. Yapımcım Sevim, görüntü yönetmenimiz Evren ve yardımcı yönetmenimiz Irmak… Böyle kişisel bir hikâyeyi anlatırken yanınızda yalnızca işini iyi yapan değil, anlatmak istediğiniz dünyaya da yakınlık kurabilen insanların olması çok önemli. Bu yolculuğu onlarla paylaşmış olmaktan ve Koca Dünya‘yı birlikte var etmiş olmaktan büyük mutluluk duyuyorum. Bu arada önümüzdeki ay gerçekleştirilecek olan Trabzon Film Festivali’ne de kabul edildik biz. Belgeselimiz, deyim yerindeyse, evinde izleyiciyle buluşacak.





