Ekonomik çöküşle başlayan protestolar 26 eyalete yayılırken en az 19 gösterici öldü. Washington’dan gelen tehditler ve Venezuela hamlesi sonrası Tahran’da “hedef biz miyiz?” endişesi büyüyor.
İran’ın çöken ekonomisinin tetiklediği protesto dalgası onuncu gününe girerken, insan hakları aktivistleri, geçen haftadan bu yana ülkenin 31 eyaletinin 27’sinde protestolar yapıldığını söyledi.
BBC Farsça’ya göre, göstericiler Tahran’da “Özgürlük, özgürlük, özgürlük”, ülkede tüm devlet işlerinde son sözü söyleyen dini lider Ayetullah Ali Hamaney’e atıfla “Diktatöre ölüm” ve sürgündeki eski şahın oğlu Rıza Pehlevi’ye atıfla “Pehlevi geri geliyor” sloganları atıyor.
İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), pazar gecesi yaptığı açıklamada, olaylar sırasında toplam 19 protestocu ile güvenlik güçleriyle bağlantılı bir kişinin hayatını kaybettiğini duyurdu.
Ajans, ayrıca çoğunlukla saçma ve plastik mermilerle 51 kişinin yaralandığını ve protestolarla bağlantılı olarak 990 kişinin gözaltına alındığını ekledi.
Associated Press ise ABD merkezli İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı tarafından paylaşılan verilere göre en az 35 kişinin hayatını kaybettiğini, 1200 kişinin ise gözaltına alındığını belirtti.
Emekli tuğgeneral de protestolarda öldü
Kürt insan hakları grubu Hengaw, protestocuların, cumartesi günü komşu Malekşahi ilçesinde bir hükümet binası önündeki gösteriye Devrim Muhafızları’nın ateş açması sonucu vurulan kişiler olduğunu bildirdi.
Hengaw, olayda dört protestocunun daha öldüğünü, bunlardan birinin emekli Devrim Muhafızları tuğgeneral Latif Kerimi olduğunu belirtti.
Venezuela sonrası hedef İran mı?
İran’daki karar alıcılara yakın eski bir İranlı yetkili, Reuters’a yaptığı açıklamada, “Tahran’ın manevra alanı daraldı. Yöneticiler, sokaktaki öfke ile Washington’dan gelen sert talepler ve tehditler arasında kaldı” dedi.
İkinci bir yetkili, ABD’nin Venezuela’daki adımının ardından, bazı çevrelerde İran’ın “Trump’ın saldırgan dış politikasının bir sonraki kurbanı” olabileceği yönünde endişelerin arttığını söyledi.
Üçüncü bir yetkili ise Tahran’da, “Trump ya da İsrail’in, haziranda yaptıkları gibi İran’a karşı askerî bir adım atabileceği” endişesinin giderek arttığını söyledi.
Trump, “Silahlarımız hazır ve harekete geçmeye hazırız” demişti
ABD Başkanı Trump, İran’da ekonomik çöküş nedeniyle başlayan ve ülke geneline yayılan protesto gösterilerine yönelik devlet şiddeti uygulanması halinde, İran’a müdahaleye hazır olduklarını söyledi.
ABD Başkanı Donald Trump, Venezuela’ya müdahaleden bir gün önce, 2 Ocak Cuma günü yaptığı açıklamada İran’daki protestoların şiddetle bastırılması ihtimaline karşılık “hazır ve tetikte” olduklarını belirtti.
Trump, sosyal medya platformu Truth Social’da yayımladığı mesajda, “Eğer İran barışçıl protestocuları vurur, öldürürse ABD onların yardımına koşacaktır. Silahlarımız hazır ve harekete geçmeye hazırız” dedi.
Hayat pahalılığı ana itici güç
İran’da son haftalarda yükselen toplumsal tepkinin merkezinde, giderek ağırlaşan ekonomik koşullar yer alıyor. Devlet medyasının da dolaylı biçimde kabul ettiği üzere, geniş halk kesimleri ile dinî ve güvenlik aygıtı içindeki ayrıcalıklı çevreler arasındaki farkın büyümesi, kötü yönetim algısı, yüksek enflasyon ve yaygın yolsuzluk iddiaları kamuoyundaki rahatsızlığı derinleştiriyor.
Tahran, Meşhed ve Tebriz’den aktarılan bilgilere göre, özellikle ana meydanlar ve kritik noktalarda güvenlik varlığı belirgin biçimde artırıldı. Tahran Büyük Çarşı’da halı satan 47 yaşındaki Amir Rıza, “Ortam gergin ama insanlar günlük yaşamlarını sürdürmeye çalışıyor” diyerek kentteki havayı anlattı.
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, tansiyonu düşürmek amacıyla diyalog çağrısı yaparken, para ve bankacılık sisteminde istikrarı hedefleyen ve halkın alım gücünü korumayı amaçlayan reformlar sözü verdi.
Yarı resmî Tesnim haber ajansına göre hükümet, 10 Ocak’tan itibaren kişi başına aylık 10 milyon riyal (yaklaşık 7 dolar) tutarında, yalnızca belirli marketlerde geçerli olacak elektronik destek sağlamayı planlıyor. Bu yardım nakde çevrilemeyecek.
Aylık geliri 150 dolar civarında olan düşük gelirli haneler için söz konusu destek, sınırlı olsa da önemli bir katkı olarak değerlendiriliyor. Ancak ekonomik tablo ağır: İran riyali 2025’te dolar karşısında yaklaşık yarı yarıya değer kaybetti, resmî enflasyon ise aralık ayında yüzde 42,5 olarak açıklandı.
