Uluslararası belirsizliklerin yarattığı ortamdan faydalanan Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, muhaliflerine karşı sert stratejiler izlemeye başladı. Bu tabloda dikkat çekici gruplardan biri, örgütlü bir diasporaya sahip Çerkesler. Son yıllarda onlar üzerinde yeni bir baskı oluşturuldu, bu durum yeni arayışları hızlandırdı.
Çerkesler, Kremlin aklının kriminalize etmekte zorlandığı Kafkas halklarından biri. Özellikle Doğu Kafkas halkları üzerinde radikallik etiketiyle baskı kurulabildi. Ancak Batı Kafkasya kökenli Çerkesler, kendi geliştirdikleri özgün muhalefet sayesinde Rusya’ya özellikle uluslararası alanda diplomatik baskı oluşturacak gibi görünüyor.
Sürgünle şekillenen bir diaspora
Ukrayna-Rusya Savaşı’nın 24 Şubat 2022’de alevlenmesiyle bazı çevreler Kafkasya’dan Rusya’ya ikinci bir cephe açılabileceğini öngörmüştü. Şimdilik bu tutmamış görünüyor. Buna rağmen Kafkasya tarih boyunca Rusya’nın yumuşak karnı olageldi. Rusya bu problemi kökten çözmek adına büyük sürgünler ve savaşlar yürütmekten geri durmadı.
Batı Kafkas halklarının Karadeniz ile bağlantılarını kesmek için, 1800’lü yıllarda Çerkesler ve Abhazlar üzerinde toplu sürgün politikaları uygulandı. Günümüzde bu halkların nüfusu Türkiye’de Rusya’dakinden daha fazla. Yaklaşık olarak 5 milyonluk nüfuslarıyla Çerkesler, Kafkas diasporasının en büyük bileşenini oluşturuyor.
Rusya kontrolüne geçen örgütler
Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra, Çerkesler arasında da bağımsızlık fikri olgunlaştı. Geçmişte ciddi bir nüfus soykırımına uğramış olmaları nedeniyle temkinli hareket ettiler. Nüfuslarının çoğu Kafkasya dışında olması nedeniyle örgütlenmeye ağırlık verdiler ve 1990’lı yılların başında Dünya Çerkes Birliği’ni (DÇB) kurdular.
Ancak zamanla birçok kurum, Rusya’nın kontrolüne geçti. Moskova, Sovyetler Birliği’nden itibaren diasporalara etki etmek için sistemli çaba harcıyordu. Öyle ki Türkiye’deki Kafkas kurumlarının birçoğu bile şu an Rusya yanlısı olmakla suçlanıyor. Çerkes muhalifler, DÇB ve Kafkas Dernekleri Federasyonu’nu (KAFFED) Rusya kontrolünde görüyor.
Ukrayna-Rusya Savaşı’nın etkisiyle Rusya’daki baskı ortamı belirgin bir biçimde arttı. Bu durum Çerkesler açısından mevcut örgütlerin yetersizliğini daha görünür kıldı. Kafkasya’da siyaset yapma imkanı bulamayan Çerkes muhalefeti, diaspora ağları üzerinden uluslararası kamuoyunu etkilemeye girişti.
Muhaliflerden uluslararası girişimler
Ocak 2023’te kurulan Birleşik Çerkesya Konseyi bunlardan biriydi. Bu grupta başlangıçta, Türkiye’deki Çerkes aktivistler ve Kafkasya’dan ayrılan Çerkes aktivistler bir araya geldi. Bunlar arasında Kenan Kaplan, Balkar Selçuk Bağlar, Mustafa Canbek, İbrahim Yağan, Kase Kik, Martin Koçesoko öne çıkıyordu. Sonra gruptan ayrılmalar ve bölünmeler yaşandı.
Bu grup, uluslararası görünürlüğü artıran çeşitli girişimlerde bulundu. 5 Ağustos 2023’te İstanbul-Üsküdar’da Birinci Uluslararası Bağımsız Çerkesya Konferansı, 23 Kasım 2024’te çevrimiçi olarak İkinci Uluslararası Bağımsız Çerkesya Konferansı organize edildi. Kendi kaderini tayin hakkı, bağımsız bir devlet ile soykırımın tanınması ve telafisi gibi konular öne çıkarıldı.
Kafkasya’dan son yıllarda ayrılan Çerkes aktivistlerin bazılarının yolları Türkiye’den de geçti. Şu anda ise Batı ülkelerindeler. İbrahim Yağan ve Martin Koçesoko Avrupa’da mekik dokuyor. Kase Kik, ABD’ye gitti ve oradaki temaslarını artırmaya çalıştı. Bu isimler interneti aktif kullanıp, vatanlarına sesleniyor. Ancak birleşik bir yapıdan ziyade bireysel nitelik taşıyorlar.
Post-Sovyet coğrafyada durum
Birleşik Çerkesya Konseyi’nden isimler, 17 Aralık 2025 tarihinde Litvanya’nın başkenti Vilnius’taki Parlamento Binası’nda Tarih ve Çağdaş Siyaset Bağlamı’nda Çerkes Soykırımı başlıklı uluslararası bir konferans düzenledi. Hem eski bir Sovyetler Birliği ülkesi hem de Avrupa Birliği üyesi olan Litvanya’nın tercih edilmesi bilinçli bir politik hamleydi.
Litvanya’da ciddi bir Rusya karşıtlığı var, çünkü tarihsel olarak acı deneyimleri bulunuyor. Gürcistan ve Ukrayna geçmişte Çerkes Soykırımı’nı tanımıştı. Çerkes akademisyen ve aktivist Mustafa Canbek gibi diaspora temsilcileri, soykırımın tanınmasıyla hak, hukuk ve özgürlüklerin genişleyeceğini öngörüyor ve devletlerin soykırımı tanımasını önemsiyorlar.
Gürcistan’da yaşayan Çerkes gazeteci ve aktivist Larisa Tupstokova’nın yaşadıkları da önemli. Eylül 2025’te Rusya’da aşırılıkçılıkla suçlandı ve hakkında dava açıldı. Adıgey’deki aile evine güvenlik güçleri tarafından baskın düzenlenip akrabaları sorgulandı. Tupstokova’nın Çerkes Medyası isimli kanalda ürettiği içerikler yüzünden Rusya’nın radarına girdiği söyleniyor.
Türkiye’deki yeni gelişmeler
Bu tablo, Türkiye’deki gelişmeleri de doğrudan etkiliyor. Çerkes araştırmalarını desteklemek amacıyla Mart 2025’te kurulan Çerkes Tarihini Araştırma Enstitüsü Vakfı (ÇERTAV) buna bir örnek. Murat Özden, ÇERTAV’ın Başkanı. Vakıf aslında 2022’de kurulacaktı, ismi Çerkes Soykırımını Araştırma Enstitüsü Vakfı olarak düşünüldü ama resmi izin alınamadı.
Çerkes muhalefetinin önde gelen bir temsilcisi üzerinden kritik bir olay daha yaşandı. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi’ndeki Çerkes akademisyen Balkar Selçuk Bağlar’ın sosyal medya paylaşımları suç gösterilip Temmuz 2025 tarihinde bir ay cezaevine alındı ve üniversiteden uzaklaştırıldı. İtiraz üzerine tahliye kararı verilen Bağlar’a en son 3,5 yıl hapis cezası verildi.
Çerkesler arasında diğer bir yeni hareket ise İstişare Grubu. Eylül 2025’te ortaya çıkan bu grup, diğer Kafkasyalılara da ziyaretler gerçekleştirerek yeni bir vizyon oluşturmaya çabalıyor. Burada öne çıkan isim eski KAFFED başkanı Ümit Dinçer. Mevcut sivil toplumcu anlayışın ötesinde, politik hedefler arayan bu hareketin muhalif yönü ağır basıyor.
Temkinli bir yaklaşım
Kafkasya’daki ve diasporadaki muhalefet, Rusya ve uluslararası gelişmelerle birlikte ele alınmalı. Bu çerçevede değerlendirilmesi gereken Çerkesler, Kafkasya’daki dengeleri anlamak açısından özel bir önem taşır. Rusya’yla gerilim yaşayan devletler için de Çerkesler, dikkate değer bir ittifak potansiyelidir.
Sonuç olarak Çerkes muhalefetindeki yeni arayışlar, temkinli bir yöntemi öne çıkarıyor. Çerkes muhalefeti, diaspora diplomasisi ve soykırım söylemi üzerinden yeni bir hat kurmaya çalışıyor. Bu durum, Kafkasya’da muhalefeti kriminalize etme stratejisi güden Rusya için de beklenmedik bir gelişme.
