Geçen haftaki sabah toplantımızda, haber koordinatörümüz Kaya Heyse’nin çok yerinde tavsiyesi üzerine “Hemen Alın: Tüketim Tuzağı” (Buy Now: The Shopping Conspiracy) belgeselini izledim. Açık söylemek gerekirse, uzun zamandır izlediğim en çarpıcı ve bir o kadar da rahatsız edici işlerden biri. (The Perfect Neighbor belgeselinden sonra)
Çünkü bu yapım, alışılagelmiş bir “tüketim eleştirisi” yapmanın çok ötesine geçiyor. Günlük hayatımızın en sıradan davranışı olan alışverişin, aslında ne kadar katmanlı ve ustalıkla yönlendirilmiş bir süreç olduğunu doğrudan yüzümüze çarpıyor.
2024 yılında Netflix’te yayımlanan belgeselin yönetmen koltuğunda Nic Stacey oturuyor. Stacey, sinematografik görselliği bilimsel gerçeklerle harmanlayan ”yüksek prodüksiyonlu” belgesellerdeki başarısı ile bilinir. Sade ama sert bir anlatım diliyle izleyiciyi yormadan meselenin tam merkezine indiriyor.
Belgeselin en güçlü yanı şu: Tüketimi bireysel tercihler üzerinden tartışmıyor. Tam tersine, bu davranışların nasıl üretildiğini, nasıl şekillendirildiğini ve nasıl sürdürüldüğünü açık ediyor. Yani mesele “çok alışveriş yapmamız” değil; neden bu kadar alışveriş yapmaya “yönlendirildiğimiz.”
Pazarlama ve reklam sektöründe çalışan biri olarak özellikle şu başlıklar benim için dikkat çekici:
Davranış tetikleyiciler:
“İndirim”, “son fırsat”, “stokta az kaldı” gibi ifadeler artık sadece satış dili değil; doğrudan davranış tetikleyici. Kullanıcı verileri üzerinden kişisel zaaflara kadar inen, neredeyse röntgen çeken bir sistem kurulmuş durumda.
Planlı eskitme:
Ürünlerin ömrünün kısalması tesadüf değil. “Al, kullan, sıkıl, yenisini al” döngüsü özellikle teknoloji ve hızlı moda tarafında sistematik olarak çalışıyor.
Gizli maliyetler:
Ucuz ve hızlı üretimin arkasındaki çevresel yıkım çok net. Bir tişörtün gerçek bedelinin sadece etikette yazan fiyat olmadığını, doğadan ve emekten nasıl bir karşılık alındığını sert bir şekilde gösteriyor.
Klasik bir belgesel değil
Belgeselin zihnime kazıdığı en net çıkarım şu:
Bugün özgür seçimler yaptığımızı sanıyoruz ama aslında seçeneklerimiz bile bizim için önceden tasarlanmış durumda.
İzlerken şunu düşündüm: Bu sistemin içindeyiz ve çoğu zaman farkında bile değiliz. Gece yarısı “kaçırmayayım” hissiyle sepete attığımız bir ürün, gerçekten bizim kararımız mı?
Kendi adıma şunu net söyleyebilirim; bu belgesel insanın tüketim alışkanlıklarına mesafe koymasını sağlıyor. En azından durup düşünmeye zorluyor.
Klasik bir belgesel değil.
Ekonomik düzeni, medya dilini ve bireysel kararlarımızı aynı anda sorgulatan bir içerik.
İzlenmesi bir öneri değil; bugünün dünyasını anlamak için açık bir “gereklilik.” Bende yarattığı ilk tepkiyse bütün online alışveriş uygulamaları silmek oldu. Şu anda hiçbir online alışveriş uygulaması kullanmıyorum. Bu da sinemanın üzerimizdeki gücünü gösteriyor.
- Nic Stacey belgesellerine ulaşmak için resmi websitesi www.nicstacey.com adresini ziyaret edebilirsiniz.
