Hak, Muhammed, Ali…
Aleviliğin inanç dünyasının merkezinde yer alan bu üçlü ifade, genellikle “üçlü teslis” olarak tasvir ediliyor. Hak Allah, Hz. Muhammed Allah’ın elçisi, Hz. Ali ise Hz. Muhammed’in hem kuzeni hem de damadı ve Alevilik açısından çok daha derin anlamlar taşıyan bir şahsiyet. Peki, mesele gerçekten bundan mı ibaret?
Eğer Aleviliğin inanç dünyasında Hak-Muhammed-Ali anlayışı varsa, İslam’ın temel figürleri ve kavramları bu inanç dünyasında önemli bir yer tutuyorsa ve Aleviler bu inançlar üzerinden iman ve ibadet ilişkilerini kuruyorlarsa, neden Alevilerin bir bölümü kendisini İslam’ın bir mezhebi olarak görmüyor? Ya da Aleviliğin kendine özgü, özgün bir inanç dünyası olduğu söyleniyorsa, bu özgünlük tam olarak nerede başlıyor, İslam’la ilişkisi nerede bitiyor? Bugüne kadar bu sorulara herkes açısından tatmin edici, ortak bir cevap bulunmuş değil. Belki de bulunamaması şaşırtıcı değildir. Zira Alevilik, birkaç inanç cümlesine, birkaç ritüele veya “İslam’ın içinde mi dışında mı?” sorusuna sıkıştırılabilecek kadar basit ve tek katmanlı bir inanç dünyası değildir. Üstelik son günlerde Alevilik üzerinden yürütülen tartışmalar, meselenin sadece teolojik bir tartışma olmadığını da yeniden gösterdi. Aleviliğin ne olduğu, neye inandığı, İslam’la ilişkisinin nasıl tanımlanması gerektiği ve Aleviler adına kimin konuşabileceği üzerinden ciddi polemikler yaşanıyor. Ben de bugün bu ayrıntılar üzerinden, son günlerde yeniden polemik konusu hâline gelen Alevilik tartışmasını biraz daha geniş bir çerçevede ele almak istiyorum. “Aleviler neye inanıyor?” sorusunun ötesine geçerek, Aleviliğin inanç dünyasını, Hak-Muhammed-Ali anlayışını, İslam’la ilişkisini, tarihsel ve toplumsal köklerini ve bugün neden hâlâ bu kadar tartışmalı olduğunu anlatmaya çalışacağım.
“Aleviler neye inanıyor?” diye soruluyor yıllardır. Türkiye’de belki de en fazla sorulan ama cevabını hiçbir zaman Alevilere bırakmadığımız sorulardan biri bu soru. Aleviliği anlamaya çalışırken ya İslam’ın içine yerleştirmeye çalışıyoruz ya da İslam’ın dışında bir yere koyuyoruz. Sanki mutlaka bir yere koymak, mutlaka bir tanımın içine sokmak zorundaymışız gibi. Oysa Alevilik, bu kadar kolay tarif edilebilecek bir inanç ve kültür dünyası değil. Alevi inanç dünyasının merkezinde Hak-Muhammed-Ali vardır. Dışarıdan bakıldığında bunu Hristiyanlıktaki teslis anlayışına benzetenler olabilir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken çok önemli bir nokta var. Üç ayrı kutsal figürden söz etmiyoruz. Hak, Allah’tır; Hz. Muhammed, onun elçisi ve peygamberidir; Hz. Ali ise Muhammed Peygamber’in damadı olmasının ötesinde, Alevi düşüncesinde velayetin, bilgeliğin, adaletin ve hakikatin sembolü olarak çok daha geniş bir anlam taşır. Dolayısıyla Hak-Muhammed-Ali’yi basit biçimde “Alevilerin üçlü teslisi” olarak tanımlamak bana göre doğru değildir. Çünkü Aleviliğin kendi kavramsal dünyasını başka bir dinin kavramları üzerinden açıklamaya çalışmış oluruz böyle yaptığımızda.
Peki Aleviler neye inanıyor?
Alevilik İslam’ın bir mezhebi mi?
İslam içerisinde özgün bir yorum mu?
Ya da farklı tarihsel, kültürel ve inançsal geleneklerin yüzyıllar içerisinde birbirleriyle etkileşmesinden ortaya çıkmış özgün bir inanç ve yaşam biçimi mi? Bu soruları çoğaltmak mümkün. Ben Aleviliği tek bir tanımın içine sokmaya çalışmanın doğru olmadığını düşünenlerin tarafındayım. Zira Alevilik sadece bir inanç meselesi değil. İçinde ahlak var, insan anlayışı var, toplumsal ilişki var, cem var, musahiplik var, rızalık var, kadın-erkek ilişkisi var, dayanışma var, şiir var, müzik var, sözlü kültür var, yüzyıllar boyunca taşınmış bir toplumsal ve tarihsel bilinç var. Aleviliği sadece birkaç inanç formülü üzerinden açıklamaya çalıştığımızda, çok büyük bir dünyayı birkaç kelimenin içine sıkıştırmış oluruz. Bana göre Aleviliğin en önemli taraflarından biri de burada ortaya çıkıyor. İnanç ile ahlak birbirinden ayrılmıyor. İnsan sadece inanan bir varlık olarak görülmüyor; nasıl yaşadığıyla, başkasına nasıl davrandığıyla, verdiği sözle, topluluk içerisinde nasıl bir ilişki kurduğuyla değerlendiriliyor. İnanç, insanın davranışından bağımsız değil Alevilikte. Belki de bu nedenle Alevi düşüncesindeki insan anlayışını sadece teolojik kavramlarla açıklamak mümkün değil. “Eline, diline, beline sahip olmak” boşuna bu kadar güçlü bir anlam taşımıyor. İnsanın kendisine hâkim olması, başkasının hakkına girmemesi, sözünün arkasında durması, kötülük üretmemesi, toplumsal ilişkilerde rızalık araması gibi birçok ahlaki ilke mevcut bunun içerisinde. Bu açıdan baktığımızda Alevilik, sadece “neye inanıyorsun?” sorusuna verilen cevap değil; “nasıl bir insan olmalısın?” sorusuna da verilen bir cevap.
Alevilik yalnızca Hz. Ali taraftarlığı mı?
Alevilik kelimesini yalnızca “Ali’yi sevenler” şeklinde açıklamak, meselenin tarihsel ve düşünsel derinliğini ortadan kaldırma riskini de taşır. Elbette Hz. Ali sevgisi Alevi inanç dünyasının merkezindedir. Fakat Alevi düşüncesindeki Hz. Ali, sadece tarihsel bir şahsiyet olarak Hz. Ali değildir. Adaletin, bilgeliğin, hakkaniyetin, mazlumdan yana olmanın ve hakikat arayışının da sembolüdür Hz. Ali. Bu nedenle Hz. Ali’yi sadece Hz. Muhammed’in damadı ve imam olarak okumak, Aleviliğin Hz. Ali’ye yüklediği anlamı eksiltir. Hz. Ali, Alevi tarihsel ve toplumsal belleğinde aynı zamanda bir ahlaki paradigmadır. Belki de burada Aleviliğin önemli bir özelliği çıkıyor karşımıza. İnsan yalnızca ibadet eden bir varlık değil; ahlaki sorumluluk taşıyan bir varlık. Başkasının hakkına saygı duyan, verdiği sözün arkasında duran, topluluk içerisinde rızalık arayan, kendisini başkasının yerine koyabilen bir insan. Dolayısıyla Alevilikte ibadet ile ahlak arasında kesin bir duvar yok.
İnsanla kurduğun ilişki de inançla ilgili.
Komşunla kurduğun ilişki de inançla ilgili.
Başkasının hakkına gösterdiğin saygı da inançla ilgili.
Söylediğin söz de inançla ilgili.
Yaptığın kötülük de inançla ilgili.
Yani inancı sadece ibadet alanına sıkıştırmayan bir anlayış var burada.
Aleviliğin kökleri nereye uzanır?
Aleviliğin kökenleri meselesi ise çok daha dikkatli ele alınması gereken bir diğer önemli konu bence. Aleviliğin Zerdüştilik, eski İran inançları, Mezopotamya’nın kadim kültürleri, İslam, Şiilik, tasavvuf, Anadolu’nun yerel inançları ve çeşitli heterodoks geleneklerle ilişkisi üzerine çok sayıda görüş var. Aleviliğin köklerini doğrudan Zerdüştiliğe kadar götüren yaklaşımlar da var. İslam’ın tarihsel gelişimi içerisinde ortaya çıktığını savunan yaklaşımlar da var. Farklı tarihsel katmanların birbirleriyle etkileşimi sonucunda oluştuğunu söyleyenler de. Bana göre burada dikkat edilmesi gereken şey, Aleviliği tek bir başlangıç noktasına indirgememek. “Şuradan başladı” diyerek bütün bu tarihsel ve kültürel birikimi açıklamaya çalışmak, Aleviliğin oluşumundaki çok katmanlılığı görmemek olur. Çünkü Aleviliği önemli ve özgün kılan şeylerden biri de zaten bu. Farklı dönemlerin, farklı kültürlerin, farklı inançların ve farklı toplumsal deneyimlerin birbirinin üzerine eklenmesiyle oluşmuş büyük bir tarihsel birikim var ortada.
Mezopotamya var.
Anadolu var.
İran coğrafyası var.
Balkan ülkeleri var.
Azerbaycan var.
Türkmen ve Arap Aleviliği var.
İslam var.
Tasavvuf var.
Şiilik var.
Yerel inançlar var.
Yüzyıllar boyunca yaşanmış toplumsal acılar var.
Bütün bunların içerisinde şekillenmiş bir Alevilik var.
Bu nedenle Aleviliği tek bir kaynağa indirgemek yerine, bu farklı tarihsel katmanların nasıl birbirleriyle ilişkilendiğine bakmak gerektiğini düşünüyorum.
Türkiye’nin en önemli meselelerinden biri: Alevi sorunu
Türkiye’de bana göre en büyük sorunlardan biri Kürt sorunundan önce Alevi sorunudur. Bunu Kürt sorununu küçümsemek ve basite indirgemek için söylemiyorum. Tam aksine, iki sorunun birbirinden koparılmaması gerektiğini düşündüğüm için söylüyorum. Kürtlerin kimlik ve kültürel talepleri var. Alevilerin ise kimlik talepleri var, inanç talepleri var, kültürel talepleri var, eşit yurttaşlık talepleri var. Dolayısıyla Alevi meselesi sadece kültürel bir mesele değil. İnanç özgürlüğü meselesi aynı zamanda.
Laiklik meselesi.
Hukuk meselesi.
Devletin inançlar karşısındaki tarafsızlığı meselesi.
Eşit yurttaşlık meselesi.
Türkiye’nin demokratikleşmesi meselesi.
Bugüne kadar sadece Türkiye’de değil, Ortadoğu ve Balkanlar da dahil olmak üzere Aleviler çok büyük acılar çektiler.
Çok fazla hedef gösterildiler.
Çok fazla dışlandılar.
Çok fazla katledildiler.
Tüm bunları inkâr etmek, Aleviliği inkâr etmenin yanı sıra tarihsel olarak yaşadıkları acı deneyimleri ve baskıları da meşru görmek anlamına gelir aynı zamanda… Ben de 25-26 yıllık aktif toplumsal mücadelem içerisinde Alevi bir birey olmamama rağmen Alevilik sorununu kendi sorunum olarak görenlerden oldum. Yine vurgulamak isterim ki Alevilik inancına bir aidiyetim olmamasına rağmen, kendi sorunum olarak gördüm ve bugün de kendi sorunum olarak görmekteyim. Çünkü içerisinde bir dönem aktif olduğum toplumsal mücadele yapısının felsefi, ahlaki ve ilkesel olarak durduğu yer de bu esaslara dayanıyordu. Alevi sorunu benim sorunumdur. Alevinin uğradığı haksızlık benim sorunumdur. Kürdün uğradığı haksızlık benim sorunumdur. Kadının uğradığı haksızlık benim sorunumdur. İnançlı veya inançsız bir insanın uğradığı haksızlık benim sorunumdur. Çünkü mesele benim için kimliklerin birbirleriyle kıyaslamak ve öncelemek değil. Esas önemli olan, insanın insan karşısındaki onurudur. Alevi sorunu çözülmeden Türkiye’nin diğer sorunlarının da tam anlamıyla çözülebileceğine inanmıyorum. Zihniyet sorunlarından ekonomik sorunlara, inanç sorunlarından kimlik sorunlarına, hukuktan yurttaşlığa kadar uzanan geniş bir alan var burada.
Siyasal Alevilik meselesi
“Siyasal Alevilik” kavramına gelince… Ben bu kavramı ilk kez 2015 yılında özellikle de Alevilerin ve Türkiye kamuoyunun çok da iyi tanıdığı bir Alevi pirinden duydum. Kendisi de zaten öz be öz Dersim Alevisiydi. Bugün aramızda olmadığı için adını anmayı doğru bulmuyorum. Çünkü ikili özel bir muhabbet içinde Aleviliğin geleceği konusunda gördüğü riskler içerisinde Aleviliğin siyasal amaçlar noktasında gelecekte istismar edilmesinden duyduğu endişeyi paylaşmıştı. Alevilik dış tehditlerle etkisizleşmez, yok olmaz ama siyasal amaçlarla Alevilik, siyasal Alevilerce istismar edilirse yozlaşma ihtimaline dair kaygılarını paylaşmıştı.
Siyasal Alevilik kavramını 2015-2020 dönemlerinde çok dillendirenlerden biri de bendim. Sosyal medya mecralarımda küçük zümrelere yazdığım yazılarda sık sık bu ifadeyi kullanırdım. Altan Tan’ı bilenler bilir; kimsenin inancıyla sorunu olan biri değil ve ben de olduğunu düşünmüyorum. Ama böylesi önemli bir konuyu medyada, felsefi ve entelektüel dilden uzak, Diyarbakır’ın çay ocağı muhabbeti şeklinde dillendirmesi kimi Alevileri rahatsız etmiş ve bu da anlaşılırdır. Hassas bir konuya, Diyarbakır’ın ağzıyla, medyada ahbap-çavuş sohbet diliyle yaklaşarak kendince önemli bir noktaya dikkat çekmek istedi. Ancak hem kendisi yanlış anlaşıldı hem Aleviler bu dilden rahatsız oldu hem de sosyal, kültürel, kimlik ve inanç mevzusu politik polemiğe dönüştü.
Altan Tan’ın kötü maksatlı olduğunu düşünmüyorum. Ben de Diyarbakırlıyım ve Diyarbakır ağzıyla değil, böylesi önemli konuların entelektüel, felsefi, siyaset sosyolojisi, edebi, inanç diliyle konuşulması hem kimseyi yaralamaz hem kimse alınmaz hem de meram ve kaygılar anlaşılır şekilde paylaşılır, ileten de alanda olumsuz sonuçlar doğuran gereksiz polemikler içerisine girmemiş olur. Altan Tan’ın niyetini eleştirmiyorum, fakat üslubunun bu konuda oldukça agresif olduğunu düşünüyorum. Bugün yaşanan tartışmaları ise maalesef üzülerek belirtmek isterim ki talihsiz buluyorum. 2015’te Alevi pirinin bana anlattığı çerçevede, sosyal ve kültürel Aleviliğin içini boşaltan, sistemden beslenen, buna karşılık Alevilerin mücadele içerisinde yarattığı değerleri istismar eden siyasal Alevilik akımına dair endişelerini paylaşmıştı. Bir kolunun yasal Kürt siyasal hareketinde, bir kolunun CHP’de, başka kollarının da farklı siyasi yapılarda olduğunu paylaşmıştı.
Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor: Alevilerin siyaset yapması başka şeydir, Aleviliğin siyasal olarak araçsallaştırılması başka şey. Elbette Alevilerin CHP’de, DEM Parti’de, Sosyalist hareketlerde siyaset yapması da doğaldır. Başka siyasi yapılarda yer alması da. Demokratik siyasetin içerisinde Alevilerin güçlü biçimde yer alması zaten olması gereken bir şey. Elbette benim itirazım bu noktalara değil. İtirazım, Aleviliğin belirli bir siyasi projenin meşruiyet üretme aracına dönüştürülmesine. Alevilik üzerinden kişisel veya grupsal siyasi alan yaratılmasına. Alevilerin tarih boyunca mücadele ederek oluşturduğu değerlerin birkaç kişinin siyasi kariyerinin basamağı haline getirilmesine. Bunun Aleviliğe de Alevilere de yapılabilecek büyük bir haksızlık olduğunu düşünüyorum.
Öcalan üzerinden Alevilik tartışması
Kürt hareketini ve Abdullah Öcalan’ı Alevilere karşıymış gibi göstermeye çalışmak da bana göre tek kelimeyle insafsızlıktır. Öcalan ve Kürt hareketi eleştirilemez mi? Elbette eleştirilebilir. Hiçbir siyasi hareketin veya siyasi aktörün eleştiriden muaf olması gerektiğini düşünmüyorum. Ki olmaması gerekir de… Eleştiri ve özeleştiri mekanizmasını bana göre en iyi ve en aktif işleten de Kürt hareketidir. Eleştiri ve özeleştiriyi kendi siyasal, sosyal, kültürel mücadeleleri için bir oksijen görürler. Fakat eleştiri ile manipülasyon arasında bir fark var. Tahrif edilmiş, bağlamından koparılmış veya Öcalan’a ait olmadığı halde ona aitmiş gibi topluma servis edilmiş görüşme notlarından hareket ederek Öcalan’ın Alevilere karşı bir siyaset yürüttüğünü iddia etmek daha başka bir şeydir. Özellikle Öcalan’ı Yavuz Sultan Selim ve İdris-i Bitlisi ittifakına benzer bir ittifakın parçasıymış gibi göstermek, bana göre ciddi biçimde itiraz edilmesi gereken bir iddiadır.
Öcalan apolitik bir kişilik değil. Tam tersine, siyasetin tarihsel ve toplumsal boyutları üzerine yıllardır kafa yoran, Ortadoğu gibi bir cehennemde ve tutsak koşullara rağmen direnen, yön veren, son derece etkili bir siyasi aktörün kendini böyle hassas bir konuda hedefe koyabileceğini beklemek, en hafif tabirle naiflik olur. Aksine, tahrif olan görüşme metnin orijinal halinde Alevilerin önemine dikkat çekiyor. Baba İshak olayını anlatıyor. Nisan ayında söz konusu görüşme tutanaklarını okur okumaz ve benim de biraz hâkim olduğum bir konu olan Babailer İsyanı ile ilgili sanırım 21 veya 22 Nisan 2026’da olsa gerek “Babailer İsyanı” başlığıyla yazı yazdım. Ben tahrif olmayan görüşme tutanaklarını okudum. O tutanaklarda ne Kandil’den heyet görüşme emaresi vardı ne de Yavuz Sultan Selim ve İdris-i Bitlisi ittifakına benzer ittifak benzetmesine denk geldim. Ayrıca Öcalan’ın dili serttir. Bunu inkâr etmiyorum. Fakat dilinin sertliğinin öfke, nefret veya kin dilinden kaynaklandığını düşünmüyorum. Ben daha çok, kötülük tarihine karşı sert bir mücadele dili olarak okuyorum.
Sert dil başka şeydir.
Nefret dili başka şey.
Bir düşüncenin radikal olması, o düşüncenin nefret söylemi taşıdığı anlamına gelmez. Dolayısıyla Öcalan’ı, Kürt hareketini, DEM Parti’yi eleştirelim. Ama her kimi eleştirirsek eleştirelim, somut verilerle eleştirelim. Ama bunu belgeyle yapalım. Bağlamıyla yapalım. Hakikatle yapalım. Çünkü Aleviliğin tarihi zaten yeterince tahrif edilmiş. Bir de bugün Aleviliği siyasi manipülasyonların malzemesi haline getirmeyelim.
Alevilik 53 kişinin mülkü ve manevi inancı değildir
Bugün Alevilik üzerine yapılan tartışmalarda beni en fazla rahatsız eden şeylerden biri de Aleviliğin birkaç kişi üzerinden tanımlanmaya çalışılıyor olması. Dünyada sadece 53 Alevi yaşamıyor. Aksine 53 milyon Alevi yaşıyor. Alevilik, Türkiye’nin yanı sıra Ortadoğu ve Balkanlar’a, Avrupa’ya ve daha geniş bir coğrafyaya yayılmış milyonlarca insanın içerisinde karşılığı bulunan geniş ve çoğul bir toplumsal gerçeklik. Alevilik milyonlarca insanın tarihsel, kültürel ve inançsal dünyasıdır.
Alevilik 53 kişinin istismar aracı değildir.
Bir siyasi partinin hiç değildir.
Bir derneğin değildir.
Bir vakfın değildir.
Kendisini “Alevi aydını” olarak tanımlayan birkaç kişinin de değildir. Alevilik, Aleviliğin ruhunu ve özünü yaşayan insanların ortak tarihsel ve kültürel ontolojisidir. Bu nedenle Alevilik adına konuşan herkesin kendisine şu soruyu sorması gerektiğini düşünüyorum: Ben Aleviliği mi savunuyorum, yoksa Alevilik üzerinden kendime bir siyasal mevzi mi kuruyorum? Esas olarak bu soru önemlidir. Çünkü Alevilik adına siyaset yapmak ile Aleviliği siyasetin malzemesi yapmak arasında ciddi ve önemli bir farklar var.
Alevilik ve insan
Benim için Aleviliği doğru anlamanın yolu sadece “Neye inanıyorsunuz?” sorusundan geçmiyor.
“Nasıl yaşıyorsunuz?” diye sormak gerekiyor.
“İnsan nedir?” diye sormak gerekiyor.
“Adalet nedir?”
“Rızalık nedir?”
“Toplum nasıl bir arada yaşar?”
“Kadın ve erkek arasındaki ilişki nasıl kurulmalıdır?”
“İnsan doğayla nasıl ilişki kurmalıdır?”
“Devlet karşısında inanç topluluğunun sınırı nedir?”
Bu soruların hepsi Aleviliğin dünyasına açılan kapılar. Çünkü Alevilikte inanç sadece metafizik bir kabul değil. Bir yaşam biçimi aynı zamanda. Bir ahlak anlayışı, bir toplumsal ilişki biçimi, bir insan anlayışı. Zira Türkiye’nin bugün yaşadığı toplumsal sorun sadece farklı kimliklerin varlığı değil. Daha da derinlerde bir birlikte yaşama ahlakı sorunu var. Dil, siyaset, insan ilişkileri sertleşiyor. Kimlikler birbirlerine karşı silaha dönüşüyor. İnsanlar birbirlerini anlamaya çalışmak yerine birbirlerini kategorilere endeksliyor. Herkes kendi kimliğini savunurken başkasının kimliğini tehdit olarak görmeyi tercih ediyor. Böyle bir toplumda ve dünyada Aleviliğin “rızalık” anlayışı çok önemli bir düşünce olarak yeniden karşımıza çıkıyor, ne yazık ki… Çünkü rızalık, sadece kendi varlığını kabul ettirmek değildir. Başkasının varlığını da kabul etmektir. Başkasının hakkını tanımaktır. Birlikte yaşayabilme zihniyet ve çabasında ısrar etmektir.
Kimlikten önce insan
Kürt meselesi çözülmeden Türkiye’nin demokratikleşmesi eksik kalır. Alevi meselesi çözülmeden Türkiye’nin demokratikleşmesi eksik kalır. Kadınların eşitliği sağlanmadan demokratikleşme eksik kalır. İfade özgürlüğü olmadan hukuk devleti eksik kalır. Dolayısıyla meseleleri birbirleriyle yarıştırmak ve mukayese etmek yerine, ortak zemini bulmak gerekir. O ortak zemin de bana göre eşit yurttaşlıktır. Alevinin Sünni olması beklenmemeli. Kürdün Türk olması beklenmemeli. Türkün Kürt olması beklenmemeli. İnananın inançsız olması beklenmemeli. İnançsızın inanması beklenmemeli. Demokratik toplumun görevi insanları birbirine benzetmek değil. Farklılıklarıyla eşit kılmak. Asıl mesele burada.
Ben Alevi meselesini kendi meselem olarak görürüm. Alevi olduğum için sadece değil. Adaletsizliği kendi meselem olarak gördüğüm için. Alevilerin uğradığı ayrımcılık benim sorunum. Kürtlerin uğradığı ayrımcılık benim sorunum. Türklerin milliyetçilik adına zehirlenmesi de benim sorunum. İnançlı insanların inançları nedeniyle dışlanması da benim sorunum. İnançsız insanların inançsızlıkları nedeniyle dışlanması da benim sorunum. Çünkü siyaset benim için kimliklerin birbirleriyle yarışması değil. İnsanın insan karşısında onurunu koruyabilmesi.
Alevilik meselesinin çözümü de burada başlıyor. Alevileri devletin istediği biçime sokmakta değil. Alevileri herhangi bir siyasi hareketin istediği biçime sokmakta da değil. Alevilerin kendi inançlarını, kendi kimliklerini, kendi kültürlerini özgürce tanımlayabilmelerinde. Devlet Alevinin ne olduğuna karar vermemeli. Alevinin Müslüman olup olmadığına devlet karar vermemeli. Aleviliğin mezhep olup olmadığına devlet karar vermemeli. Cemin ibadet olup olmadığına devlet karar vermemeli. Alevinin nasıl inanacağına devlet karar vermemeli. Demokratik devletin görevi, yurttaşın inancını tanımlamak değil. İnanç özgürlüğünü güvence altına almak.
Son söz
Aleviliği anlamaya çalışırken kesinlikle önce Alevilere sormamız gerekiyor: Siz kendinizi nasıl tanımlıyorsunuz, neye inanıyorsunuz, neyi yaşatıyorsunuz, neyi savunuyorsunuz ve neyi gelecek kuşaklara bırakmak istiyorsunuz? Çünkü Hak-Muhammed-Ali’nin anlamını dışarıdan çözmeye çalışmak yerine, bu üçlü bütünlüğün Alevi insanının hayatında nasıl bir karşılık bulduğunu anlamaya çalışmak gerekiyor. Aleviliği sadece bir mezhep olarak görmek de eksik, sadece etnik bir kimlik olarak görmek de, sadece siyasi bir kimlik olarak görmek de, sadece kültürel bir miras olarak görmek de. Alevilik, bütün bunların ötesinde, yüzyıllar içerisinde oluşmuş büyük bir tarihsel, kültürel, ahlaki ve inançsal dünya. Ve bugün Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, Alevileri çoğunluğun içine eritmek değil, onları kendi farklılıklarıyla eşit yurttaş olarak kabul etmek. Kürtleri Türkleştirmeden eşit yurttaş yapmak, Alevileri Sünnileştirmeden eşit yurttaş yapmak, inançlıyı inançsızlaştırmadan, inançsızı inançlandırmadan eşit yurttaş yapmak. Çünkü demokratik toplumun ölçüsü, herkesin birbirine benzemesi değil; birbirine benzemeyen insanların birlikte yaşayabilmesidir. Belki bütün bu tartışmaların sonunda geriye tek bir soru kalıyor: Bir toplum, kendisinden farklı olanı değiştirmeden, dönüştürmeden, kendisine benzetmeden ve yok etmeden onunla birlikte yaşayabiliyor mu? Eğer onay cevabımız “evet” olacaksa, Alevi meselesinin çözümü de Kürt meselesinin çözümü de Türkiye’nin bütün kimlik ve inanç meselelerinin çözümü de aynı yerde başlıyor: İnsanı kimliğinden önce insan olarak görebilmekte. Ve benim için felsefenin, siyasetin ve ahlakın kesiştiği yer tam da burası.
İyilik, kötülüğe isyandır
