“Vatanseverlik alçakların son sığınağıdır.” — Samuel Johnson
Samuel Johnson’ın 1775 yılında dile getirdiği bu söz, üzerinden iki buçuk asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen siyasal düşüncenin en önemli gerçeklerinden birine işaret ediyor. Vatan, millet ve devlet gibi insanlığın ortak yaşamını, dayanışmasını ve birlikte var olma iradesini temsil etmesi gereken kavramlar ve değerler, ne yazık ki tarih boyunca kötücül siyasal ihtirasların en kullanışlı sığınaklarından biri hâline getirildi. Kendi çıkarını milletin bekası, kişisel ikbalini vatan sevgisi, başkalarına duyduğu nefreti millî hassasiyet olarak pazarlayanların elinde bu kavramlar ve değerler, ahlaki sorumluluğun üzerini örten birer ideolojik maskeye dönüştü. Öyle ki kimileri, kendi çıkarları uğruna toplumları birbirine düşürürken bile vatanı kurtardıklarını iddia edebilecek kadar vicdani ve düşünsel bir körlüğe sürüklenebiliyor.
Esas tehlike de tam olarak burada başlıyor. Kendisine vatanseverlik payesi veren herkesin gerçekten vatanını sevdiğini, millî hassasiyetlerden söz eden herkesin insanlığa karşı ahlaki bir sorumluluk taşıdığını mı sanacağız? Kendisini vatanın sahibi, milletin tek temsilcisi ve tarihin yegâne haklı tarafı ilan edenler, başka halkların aynı topraklarda eşit haklarla yaşama iradesini hangi gerekçeyle tehdit olarak görüyor? Bir insanın konuştuğu dil, mensup olduğu kimlik veya taşıdığı tarihsel bellek, başka bir insanın veya toplumun huzurunu neden kaçırıyor? Bir halkın varlığını kabul etmek, diğerinin varlığından ne eksiltir? Aslında tam olarak sorgulamamız gereken, kimin vatanını ne kadar sevdiği değil, vatan sevgisi adına kimin hayatını, kimliğini ve özgürlüğünü feda etmeyi kendisine hak gördüğüdür. Nitekim insanı korumayan, farklılıklarla birlikte yaşamayı reddeden ve başkasının varlığını kendi varlığına tehdit sayan hiçbir vatanseverlik, ahlaki bir değer taşımaz. Bu, olsa olsa iktidar hırsının milliyetçilik kisvesine bürünmüş hâlidir…
Daha da önemlisi, insanın kendi varoluşunu başka bir insanın yokluğu, acısı ya da ölümü üzerinden anlamlandırmaya çalışması nasıl bir toplumsal travma ve psikolojik çürümenin sonucudur? Bir insanın kendisini ancak bir başkasını düşmanlaştırarak tanımlayabilmesi, hangi tarihsel travmaların, toplumsal koşulların ve zihinsel kalıpların ürünüdür? Bu soruların yanıtını güncel siyasetin dar sınırlarına hapsetmek, meselenin asıl kaynağını gözden kaçırmak olur. Nitekim burada tarihsel hafızadan toplumsal psikolojiye, ideolojik aidiyetlerden ahlaki sorumluluğa uzanan çok yönlü bir sorunla karşı karşıyayız. Düşmanlık insanın doğasında değişmez biçimde var olan bir yazgı değildir; toplumsal olarak inşa edilir, kuşaktan kuşağa aktarılır, kurumlar aracılığıyla meşrulaştırılır ve kimi zaman hileli siyasal menfaatler uğruna bilinçli olarak yeniden üretilir…
Türkiye’de iki yılı aşkın bir süredir yeniden konuşulmaya başlanan barış ihtimalinin bazı çevrelerde yarattığı huzursuzluğu da bu tarihsel ve toplumsal bağlam içerisinde değerlendirmek gerekiyor. Yıllardır çatışmanın diliyle kirli siyaset yapan, toplumsal korkuları canlı tutarak kendisine hareket alanı açan ve milliyetçiliği siyasal bir dokunulmazlık zırhına dönüştüren anlayışlar için barış, sadece silahların susması anlamına gelmiyor. Barış, yıllardır ürettikleri düşmanlıkların sorgulanması, siyasal meşruiyetlerinin aşınması ve kimi kirli hesap ve pozisyonların ortadan kalkması ihtimalini de beraberinde getiriyor. Üstelik çatışmanın yarattığı ekonomik ve siyasal imkânlardan beslenen çevreler açısından barışın anlamı daha da rahatsız edici olabilir.
Kocaeli-Amedspor karşılaşmasında ortaya çıkan sarı çuval görüntülerine tam da bu açıdan bakmak gerekiyor. Bir futbol müsabakasında ölümün, aşağılamanın ve tarihsel acının sembolleştirilmesi, birkaç cümleyle geçiştirilebilecek sıradan bir tribün hadisesi değil. Hele Türkiye’nin yeniden barışı konuştuğu, toplumun farklı kesimlerinin yıllardır içine sıkıştırıldığı çatışma psikolojisinden çıkış ihtimalini tartıştığı bir dönemde…
İnsan ister istemez şu soruyu soruyor: Başka bir insanın ölümünü çağrıştıran bir nesneden nasıl siyasi haz çıkarılabilir? Bir halkın tarihsel acısı hangi vicdani muhasebenin sonucunda alay ve siyasi istismar konusu hâline getirilebilir? Ölümün bir kimlik gösterisine, insan bedeninin ise milliyetçi bir zafer sembolüne dönüştürülmesi nasıl normalleştirilebilir?
Burada karşı karşıya olduğumuz mesele futbolun sınırlarını çoktan aşmış durumda. Toplumsal psikolojinin, tarihsel belleğin ve insanın kendi vicdanıyla kurduğu ilişkinin aşınmasından söz ediyoruz. Elbette her olayı tek merkezden yönetilen organize bir sabotaj olarak nitelendirmek doğru olmaz. Bunun için somut kanıt gerekir. Fakat yaşananları birbirinden bağımsız, tesadüfi ve önemsiz hadiseler gibi değerlendirmek de gerçekçi değil. Barış ihtimalinin tartışıldığı bir dönemde toplumsal gerilimi artıran, kimlikler arasındaki mesafeyi derinleştiren ve karşılıklı öfkeyi besleyen gelişmelerin siyasal sonuçlarını sorgulamak zorundayız. Bu yüzden bir provokasyonun başarısı, kimi zaman onu gerçekleştirenlerin kim olduğundan çok, toplumda hangi duyguları harekete geçirebildiğiyle ilgilidir. Bir görüntüyle öfke yaratmak, bir sloganla yıllardır biriktirilmiş düşmanlığı yeniden canlandırmak, birkaç kışkırtıcı cümleyle insanların birbirine duyduğu güvensizliği büyütmek… Bunların her biri barışın toplumsal zeminini aşındıran mekanizmalardır. Bu noktada esas mesele, öfkenin kendisi değil, öfkenin hangi siyasal ve toplumsal amaçlar doğrultusunda örgütlendiğidir. Barışa sahip çıkmak, her provokasyona aynı öfkeyle karşılık vermek değildir. Bazen insanın en büyük siyasal sorumluluğu, kendisine dayatılan duygusal refleksi reddedebilmesidir. Kimin hangi görüntüden, hangi sloganın yarattığı gerilimden ve hangi toplumsal çatışmadan yarar sağlayacağını düşünmeden hareket etmek, düşmanlık siyasetinin yeniden üretilmesine hizmet edebilir.
Düşmanını kaybetmekten korkanlar
Émile Durkheim’ın toplumsal dayanışma üzerine geliştirdiği düşünceler, bugün Türkiye’de yaşadığımız kimlik çatışmalarını anlamak bakımından önemli bir teorik imkân sunuyor. Durkheim’a göre toplum, sadece aynı coğrafyada yaşayan insanların toplamından ibaret değildir. İnsanları bir arada tutan ortak değerler, ahlaki yükümlülükler, kolektif bilinç ve karşılıklı dayanışma ilişkileridir. Bu bağlar zayıfladığında, toplumun ortak yaşamını düzenleyen ahlaki referanslar da aşınmaya başlar. İnsanlar birbirlerini eşit haklara sahip yurttaşlar olarak görmekten uzaklaşır; ortak hayatın öznesi olmaktan çıkıp birbirlerinin varlığını tehdit olarak algılayan topluluklara dönüşebilir.
Durkheim’ın anomi kavramı tam da bu noktada anlam ve önem kazanıyor. Toplumsal normların ve ortak değerlerin çözülmesi, bireyin davranışlarını anlamlandırabileceği ahlaki zeminin zayıflaması anlamına gelir. Bir toplumda ölümün siyasi aidiyete göre değerlendirilmeye başlanması, başka bir insanın acısının kimliğine göre küçümsenmesi, ortak vicdanın hangi ölçüde aşındığını gösteren önemli işaretlerdir. Türkiye’de yıllardır devam eden çatışmanın yarattığı toplumsal tahribatı bu çerçevede ele almak gerekiyor. Birbirinin cenazesine yabancılaşan, başka bir halkın acısını siyasi aidiyetine göre değerlendiren, ölümleri milliyetçi bir muhasebenin parçası hâline getiren bir toplumsal atmosferden söz ediyoruz. Böyle bir atmosferde insanın ölümü bile ortak bir yasın konusu olmaktan çıkarılıp karşıt kimlikler arasındaki hesaplaşmanın malzemesine dönüştürülebiliyor.
Nietzsche’nin sürü ahlakı ve hınç üzerine düşünceleri de bu toplumsal psikolojinin başka bir boyutunu anlamamıza yardımcı oluyor. Nietzsche, insanın kendi değerlerini yaratmak yerine kendisini bir başkasının karşıtlığı üzerinden tanımlamasını eleştirir. Hınç, insanın kendi güçsüzlüğünü veya yetersizlik duygusunu başka birine yönelttiği düşmanlık üzerinden telafi etmeye çalıştığı bir psikoz durumudur. Kişi kendi varlığını kurmak yerine, karşısındaki insanı değersizleştirerek kendisini üstün hissetmeye başlar. Milliyetçiliğin hastalıklı biçimlerinde de buna benzer bir mekanizma işliyor. Kendi kimliğinin değerini başka bir kimliğin değersizleştirilmesi üzerinden kanıtlama ihtiyacı… Kendi tarihini yüceltmek için başka halkların tarihini inkâr etmek… Kendi acısını görünür kılmak adına başkasının acısını küçümsemek… Düşmanını kaybetmekten korkanların temel çelişkisi burada ortaya çıkıyor. Düşman ortadan kalktığında kendilerini hangi değerler üzerinden tanımlayacaklarını bilmiyorlar. Nitekim kimliklerini ortak bir gelecek, demokratik dayanışma veya insan onuru üzerinden değil, karşıtlık ve hınç üzerinden inşa etmişlerdir. Barış ihtimalinin bazı kirli siyasi çevrelerde yarattığı huzursuzluğu da bu açıdan değerlendirmek gerekiyor. Birlikte yaşama ihtimalinin güçlenmesi, yıllardır korku üzerinden kurulan siyasal anlatının inandırıcılığını zayıflatır. İnsanların birbirini tanımaya, anlamaya ve ortak gelecek üzerine konuşmaya başlaması, düşmanlık siyasetinin hareket alanını daraltır. Bu nedenle barışın karşısındaki direnç, sadece silahlı çatışmanın sürmesini isteyenlerden gelmez. Toplumsal zihniyeti sürekli çatışmaya göre biçimlendiren, korkuları canlı tutan ve farklı kimlikleri birbirinin karşısına yerleştiren siyasal anlayışlardan da beslenir. Bir toplumun en büyük talihsizliği, kendi çocuklarına birlikte yaşamayı değil, birbirlerinden nefret etmeyi öğretmesidir.
Sarı torbalar ve kırmızı tabuttakilerin her biri bizim evlatlarımız
Amedspor etrafında gelişen olumsuz hadiseler, kasıtlı olarak tamamen futbolun çok ötesine taşınıyor. Galatasaray-Amedspor karşılaşmasının sonrası yaşanan hadiseleri güncel olarak hâlâ tartışmaktayız. Barış Alper Yılmaz`ın ise Gift Orban`a yönelik ırkçı eylemi de ayrı bir boyut zaten…
Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı üzerine geliştirdiği düşünceler bu konuya dair de yeniden karşımıza çıkıyor. Arendt’in dikkat çektiği temel meselelerden biri, insanın düşünme ve muhakeme yetisini terk ederek kendi eylemlerinin ahlaki sonuçlarını sorgulamaktan vazgeçmesidir. Kötülük her zaman olağanüstü bir canavarlığın ürünü değildir. Kimi zaman sıradan insanların, düşünmeden, sorgulamadan ve sorumluluk almadan gerçekleştirdikleri davranışlarda kendisini gösterir. İnsan, içinde bulunduğu grubun dilini ve davranışlarını sorgulamadan benimsediğinde, kendi vicdani muhakemesini de başkalarının otoritesine teslim edebilir. Bir insanın ölümüne sevinmek, başka bir topluluğun acısını küçümsemek, nefret söylemini siyasi aidiyetin doğal bir parçası olarak görmek… Bunlar sadece siyasi bir tercihin değil, düşünme sorumluluğundan kaçmanın da sonuçlarıdır. Hannah Arendt’in düşüncesini bu noktada daha da önemli kılan, insanın kötülük karşısındaki sorumluluğunu yeniden hatırlatmasıdır. Bir davranışın kalabalıklar tarafından benimsenmesi, onu ahlaken meşru hâle getirmez. Bir sloganın veya eylemin binlerce kişi tarafından tekrarlanması, onun insanlık adına savunulabilir olduğu anlamına gelmez. Sarı çuval görüntülerini sadece bir futbol karşılaşmasının tatsızlığı olarak değerlendirmek, meselenin ahlaki ve siyasal boyutunu görmezden gelmek olur.
Ne sarı çuval ne de kırmızı tabut!
Bizim toplum olarak tek ve ortak ihtiyacımız, kimi insanların ölümünü başkalarının zaferi olarak sunan siyasal anlayışları ve eylemleri desteklemek değil; hangi kimliğe, inanca veya halkın mensubiyetine ait olursa olsun, her insanın hayatını aynı değerde gören ortak bir ahlak ve toplumsal vicdan inşa edebilmektir. Nitekim bir insanın ölümü, başka bir insanın zaferi olarak kutlanabiliyorsa orada artık ne insanlıktan ne de ortak bir gelecek idealinden söz edebiliriz…
Muhacir milliyetçiliği
Öncelikle belirtmeliyim ki muhacir milliyetçiliği kavramıyla muhacirlerin tamamını, tarihsel geçmişlerini, kültürel kimliklerini veya kuşaktan kuşağa aktardıkları göç hafızasını eleştirmiyorum. Balkanlardan, Kafkasya’dan ve başka coğrafyalardan Anadolu’ya göç etmek zorunda kalan insanların yaşadığı acılar, kayıplar ve yerinden edilmeler tarihsel hafızamızın bir parçasıdır. Bu insanların geçmişlerine ve yaşadıkları acılara saygı duymak insani bir sorumluluktur.
Benim bu kavram üzerinden eleştirilerim, muhacirlik geçmişini geride bırakarak gönüllü asimilasyonu benimseyen; yeni ulusal kimlikleri içinde kendilerini kanıtlama arzusuyla Türk milliyetçiliğinin en radikal savunuculuğuna soyunan ve Türk milletinin tarihini, millî, manevi ve kültürel değerlerini kendi siyasal ihtiraslarına malzeme ederek istismar eden belirli kişi ve çevrelere yöneliktir. Kendi muhacirlik hikâyesini bir üstünlük iddiasına dönüştürerek başka halkların dilini, kültürünü ve eşit yurttaşlık taleplerini hedef alan bir anlayıştan söz ediyorum.
Dolayısıyla eleştirim muhacir kimliğine değil; muhacir olarak bu topraklara sığınmış insanların kendi tarihsel aidiyetlerini reddederek benimsedikleri yeni kimlik içinde faşizmi Türk kimliği, millî ve manevi değerler üzerinden meşrulaştırmaya çalışanlara yöneliktir. Kimi zaman Türklerden daha Türkçü görünme yarışıyla kendilerini kanıtlama çabasına girişen, tarihsel hafızayı siyasal bir üstünlük aracına dönüştüren bu çevrelerin asıl sorunu, aidiyetlerini nasıl tanımladıkları değil, bu aidiyeti başkalarının varlığını inkâr etmenin gerekçesi hâline getirmeleridir.
Daha da tehlikelisi, tahrik ve manipülasyon yöntemleriyle toplumsal gerilimi kışkırtan, halklar arasında düşmanlık üreten ve şiddetin önünü açacak bir siyasal zemin hazırlamaya çalışan tutumlarıdır. Nitekim insanları birbirine düşman etmek için millî ve manevi değerlerin arkasına sığınmak, o değerlere bağlılık değil, onları siyasal ihtirasların hizmetine sunmaktır. Bir insanın kendi geçmişini inkâr ederek kazandığını sandığı aidiyet, başka insanların haklarını inkâr etmeye başladığı noktada bir kimlik meselesi olmaktan çıkar, ahlaki ve siyasal bir soruna dönüşür.
Türkiye’de milliyetçilik meselesini tarihsel bütünlüğünden bağımsız değerlendirmek mümkün değil. Osmanlı İmparatorluğu’nun son iki yüzyılı; savaşların, toprak kayıplarının, zorunlu göçlerin ve büyük toplumsal çözülmelerin tarihidir. 1804 Sırp Ayaklanması, 1821 Yunan İsyanı, Kırım Savaşı sonrasındaki göçler, 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve 1912–1913 Balkan Savaşları, Anadolu’ya uzanan büyük nüfus hareketlerinin tarihsel arka planını oluşturur. Bu süreçlerde Türkler, Arnavutlar, Boşnaklar, Pomaklar, Tatarlar, Çerkesler ve daha birçok topluluk farklı coğrafyalardan göç etmek zorunda kalmıştır. Her birinin kendine özgü bir göç hikâyesi, kaybı ve tarihsel belleği vardır.
Elbette Türk milliyetçiliğinin doğuşunu sadece göç hareketleriyle açıklamak mümkün değildir. Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Avrupa’daki milliyetçilik hareketleri, Rusya’nın genişleme siyaseti ve imparatorluğun merkezileşme arayışları bu dönüşümün farklı bileşenleridir. Bununla birlikte göç, sürgün ve mülksüzleşme deneyimlerinin kimi bireylerde güçlü bir aidiyet arayışına dönüştüğü de göz ardı edilemez. İnsanın kaybettiği yurda duyduğu özlemle yeni bir yurda tutunma ihtiyacı insani ve anlaşılırdır. Sorun, geçmişte yaşanan kayıpların bugünün başka halklarına yönelik inkâr ve dışlama siyasetinin gerekçesine dönüştürülmesiyle başlar.
Benim muhacir milliyetçiliği kavramıyla tartışmaya açmak istediğim mesele tam olarak budur: Kimi kişi ve çevrelerde, geçmişin göç ve kayıp hafızasının, yeni benimsenen ulusal kimliğe bağlılığı kanıtlama çabasıyla birleşerek başka halkların haklarını inkâr eden bir siyasal tutuma dönüşmesi. Burada bütün muhacirleri aynı düşünceye veya psikolojiye mahkûm etmekten değil, belirli bir siyasal yankesici ve toplumsal eğilimden söz ediyorum.
Kendi ailesinin göç hikâyesine sahip çıkmak, başka bir halkın tarihini ve acısını inkâr etmeyi gerektirmez. Gönüllü asimilasyon yoluyla benimsenen yeni kimlik, geçmişin bütünüyle silinmesini de başkalarından daha fazla millî sadakat gösterme zorunluluğunu da doğurmaz. Kendi acısını hatırlamak, başkasının acısını inkâr etme hakkı vermez. Bir halkın tarihsel mağduriyeti, başka bir halkın haklarını görmezden gelmenin gerekçesi olamaz. Tarihsel adalet, acıları yarıştırarak değil, her halkın hafızasına ve haklarına eşit saygı göstererek mümkün olabilir.
Devletin bekası mı, insanın onuru mu?
İttihat ve Terakki’nin 1913 sonrasında giderek merkezileşen iktidar anlayışı, imparatorluğun son döneminde Türkçü ve homojenleştirici politikaların güçlenmesine zemin hazırladı. 1915 Ermeni felaketi, bu tarihsel sürecin en ağır insanlık suçlarından biri olarak belleğimizde duruyor. Ki Hitler gibi insanlık tarihinin en zalim diktatörlerinden biri bile bu süreçten ilham aldığını itiraf etmiştir.
Talat ve Enver Paşa gibi dönemin zalim siyasi ve askerî yöneticilerinin sorumlulukları, tarihsel belgeler ve araştırmalar ışığında bütün açıklığıyla ele alınmalıdır. Burada geçmişin bütün sorumluluğunu bugünün insanlarına yüklemekten söz etmiyorum. Sorguladığım, devletin bekası ve ulusal birlik gibi kavramları insan hayatının üzerine koyan, insanı devletin ve siyasetin amaçları uğruna gözden çıkarılabilir bir nesneye indirgeyen siyasal zihniyettir. Sarıkamış felaketi de aynı tarihsel dönemin en ağır trajedilerinden biridir. Binlerce asker, yanlış askerî hesapların, ağır kış koşullarının ve komuta kademesindeki yönetim hatalarının, belki de bilinçli tercihlerle şekillenen planların ve ihmallerin sonucunda hayatını kaybetti. Böylesine büyük bir insanlık trajedisinin ardından, on binlerce askerin akıbeti yerine kendi köpeğinin durumunu merak ettiği anlatılan bir komutanın, hangi milliyetçi söylemin arkasına sığınılırsa sığınılsın, sorgulanmadan millî kahraman ilan edilmesini kabul edemem. Benim için bir insanın hayatını hiçe sayan bir komutanın, üniforması, rütbesi veya temsil ettiği devlet adına kahramanlaştırılması mümkün değildir. Kahramanlık, kaç insanı ölüme gönderdiğinizle değil, kaç insanın hayatını koruyabildiğinizle ölçülmelidir. Bir devletin büyüklüğü de uğruna kaç insanın öldüğünden ziyade, kaç insanının hayatını koruyabildiğiyle ortaya çıkar.
Atatürk’e kurduğu kumpasları yazmıyorum daha…
Kısacası devletin ve iktidarın hatalı kararlarının bedelini genellikle sıradan insanların ödediğini gösteren hazin tarihsel örneklerdendir. Cumhuriyet döneminde Dersim 1937–1938’de yaşananlar, Darbeler, 12 Eylül darbesi ve Diyarbakır Cezaevi’nde uygulanan işkenceler de farklı tarihsel süreçlerde ortaya çıkmış ağır insan hakları ihlalleri… Bütün bu olayları birbirine eşitlemiyorum, ki doğru da olmaz. Tüm olup bitenlerin tarihsel bağlamları, failleri, amaçları ve sonuçları farklıdır. Fakat hepsinin önümüze koyduğu temel bir mesele var: Devletin, milletin veya ideolojinin çıkarı adına insanın yaşamı ve onuru hangi gerekçeyle değersizleştirilebilir? Nietzsche’nin ahlak eleştirisini burada hatırlamak gerekiyor. Bir kavramın kutsallaştırılması, o kavramın arkasında gerçekleştirilen eylemleri kendiliğinden ahlaklı hâle getirmez. Tam tersine, kimi zaman kutsal kabul edilen değerler, sorgulanmayan iktidar ilişkilerinin en güçlü koruyucusuna dönüşebilir. Devletin bekası adına insanın yaşam hakkını ikinci plana atan, milletin birliği adına farklı kimlikleri susturan, ulusal çıkar adına hukuku askıya alan anlayışın temel sorunu da burada yatıyor. İnsan, bir siyasal projenin aracı değildir. Devlet, insanın varlığını ve onurunu korumak için vardır; insanı kendi devamlılığının bedeli hâline getirmek için değil. Devletin geçmişiyle yüzleşmesini istemek, tabii ki de devletin varlığını reddetmek değildir. Tam tersine, yurttaşları karşısındaki sorumluluğunu üstlenmesini ve kabul etmesini istemektir. Tarihsel adalet talebi, yeni düşmanlıklar üretmek için değil, geçmişte yaşananların yeniden gelecekte yaşanmaması için önemlidir. Barış sürecini de geçmişin üzerini örterek değil, geçmişin bugüne taşıdığı yükü anlayarak ve gelecekte aynı acıların yaşanmasını önleyecek demokratik bir düzen kurarak anlamlı hâle getirebiliriz.
Milliyetçiliğin siyasal kalpazanlığı
Bugün Türkiye’de milliyetçilik kisvesi altında yürütülen manipülasyonlar ve kirli siyasal eylemler, insanların kendi kimliklerini nasıl tanımladıkları meselesini çoktan aşmış durumda. Karşı karşıya olduğumuz mesele, salt bir kimlik farklılığı veya aidiyet tartışması değil; kimin bu ülkenin asli unsuru, kimin makbul yurttaşı, kimin eşit haklara sahip bir özne olarak kabul edileceğine ilişkin tarihsel bir iktidar ve tahakküm sorunudur. Başka halkların, özellikle Kürtlerin varlığını, dilini, kültürünü ve eşit yurttaşlık taleplerini tehdit olarak kodlayan bu anlayış, toplumsal farklılıkları birlikte yaşamanın kurucu unsurları olarak görmek yerine, siyasal hiyerarşiyi ve kültürel üstünlük iddiasını yeniden üretmenin aracına dönüştürüyor. Kendilerinden bile ümitleri olmayıp topluma ümit vadedenlerin söylemlerini de bu siyasal ve sosyolojik çerçevede değerlendirmek gerekiyor.
“Balkan muhaciriyim ama Türk milliyetçisiyim” ifadesi, ilk etapta aidiyet, tarihsel bellek ve vatanseverlik duygularına hitap eden, kulağa hoş gelen bir kimlik beyanı gibi görünebilir. Ne var ki bu söylem, kimi kötü niyetlilerin masum bir aidiyet ifadesi olmaktan çıkarılarak kirli siyasal meşruiyet üretmenin, toplumsal hassasiyetleri istismar etmenin ve başka halklar üzerinde üstünlük iddiası kurmanın kullanışlı bir aracına dönüştürülebiliyor. Mesele, Balkan muhaciri olmak veya Türk milliyetçiliğini benimsemek değildir. Mesele, muhacirlik hafızasını ve tarihsel aidiyeti, başkalarının kimliğini, dilini ve eşit yurttaşlık taleplerini hedef alan dışlayıcı bir siyasetin dayanağı hâline getirmektir. Özellikle gerçek Türklerden daha Türkçü görünmek uğruna Türk milletinin tarihsel ve kültürel değerlerini, millî ve manevi sembollerini, ortak tarihini kendi siyasal ihtiraslarına malzeme eden; milli ve manevi semboller üzerinden kendilerine yapay bir meşruiyet alanı açmaya çalışan bir azgın azınlığın söylemlerindeki tehlike tam da burada ortaya çıkıyor. Türkçülüğü bir aidiyet beyanı olmaktan çıkarıp kimlik üstünlüğüne, sadakat yarışına ve toplumsal hiyerarşiye dönüştüren bu anlayış, Kürtlerin ve diğer halkların eşit varlığını kabullenmekte zorlanıyor. Üstelik kendi siyasal konumunu tahkim etmek için istismar ettiği millî değerlerin temsil ettiğini iddia ettiği toplumsal birlik fikrini de bizzat aşındırıyor. Muhacirlik, insanın tarihsel belleğidir; başkalarının yurdu, kimliği ve varlığı üzerinde hak iddia etmenin siyasal ruhsatı değildir. Bir insanın ailesinin göç hikâyesini, geçmişte yaşadığı acıları veya tarihsel aidiyetini başka halkların eşitlik taleplerine karşı bir üstünlük gerekçesi olarak kullanması, muhacirlik hafızasının istismarıdır. Vatan sevgisini başkalarının kimliğini inkâr etmeye, milliyetçiliği başka halkların eşitliğini sorgulamaya, tarihsel belleği ise siyasal tahakküme gerekçe yapmak, ne sahici bir aidiyet ne de ahlaki bir vatanseverliktir. Bu, ortak değerleri sahiplenmek değil, onları kendi siyasal ihtiraslarına rehin vermektir.
Bir taraftan vatan, millet ve millî birlik söylemini sürekli yeniden üretirken diğer taraftan aynı vatanda yaşayan insanların dillerini, kültürlerini, tarihsel belleklerini ve eşit yurttaşlık haklarını bir güvenlik meselesi olarak kodluyor. Böylelikle yurttaşlık, eşit haklara dayanan hukuki ve siyasal bir statü olmaktan çıkarılıyor; çoğunluğun kimliğine, makbul görülen aidiyet biçimlerine ve egemen siyasal anlayışın sınırlarına göre dağıtılan koşullu bir kabule dönüştürülüyor.
Buradaki asıl mesele, birilerinin kendisini nasıl tanımladığı meselesi değil, başkalarının nasıl yaşayacağına, hangi dili konuşacağına ve hangi kimlikle kamusal alanda var olacağına karar verme hakkını kendilerinde görme hadsizlik, tahriklerin etki meselesidir. Bir ülkede çoğunluğun kimliği ortak yurttaşlığın ölçüsüne, azınlıkların kimliği ise sürekli ispatlanması gereken bir sadakat sınavına dönüştürülüyorsa orada toplumsal birlikten değil, eşitsiz bir siyasal aidiyet rejiminden söz etmek gerekir. Unutulmamalıdır ki vatan, üzerinde yaşayan insanların kimliklerini birbirine benzeterek kurulan ideolojik bir bütünlük değildir. Devletin görevi de toplumu tek bir kimlik etrafında biçimlendirmek değil, farklı kimliklerin eşit haklarla ve özgürce var olabileceği ortak yaşamın hukuki güvencesini sağlamaktır. Aksi hâlde millî birlik söylemi, toplumsal barışın zemini olmaktan çıkar; eşitsizliği meşrulaştıran, farklılıkları bastıran ve siyasal tahakkümü yeniden üreten bir meşruiyet aracına dönüşür.
İnsanı kendi ülkesinde yabancılaştıran, kendi dilinde konuşmasından rahatsız olan, kimliğini yaşamasını bir tehdit olarak gören bir zihniyet hangi vatanın sevgisinden söz edebilir? Bir Türkiye`yi sevmek, Türkiye`de yaşayan herkesi kendi kimliği içinde eşit kabul etmeyi gerektirir. Aksi hâlde savunulan şey vatan sevgisi değil, bir kimliğin diğerleri üzerinde kurmak istediği tahakkümdür. Vatanı kendi mülkü, yurttaşlığı kendi ayrıcalığı, milliyetçiliği de başkalarına haddini bildirme yetkisi sananların unutmaması gereken bir gerçek var: Hiç kimse Türkiye`nin tek sahibi, diğerleri de Türkiye`deki misafirler değildir…
Nietzsche’nin sürü ahlakı eleştirisi bu konuda da başka bir anlam kazanıyor. Kendi düşüncesini üretmekten aciz olan, değerlerini sorgulamadan bir grubun onayına teslim eden ve varlığını karşıtının düşmanlığı üzerinden tanımlayan insan, zamanla kendi muhakemesini de kaybedebilir. Kalabalığın alkışı, vicdanın yerini aldığında insanın ahlaki bağımsızlığı da ortadan kalkmaya başlar. Vatan, sadece bir etnik kimliğin veya siyasi düşüncenin mülkü değildir. Birlikte yaşadığımız insanların ortak hayat alanıdır. Bu nedenle vatanseverlik adına başka halkların haklarını sınırlamaya ve reddetmeye çalışmak, savunulduğu iddia edilen vatan fikriyle de çelişir. Siyasi kimliğe bürünen kalpazanların en büyük marifeti, kendi çıkarlarını toplumsal çıkar gibi sunabilmeleridir. Milliyetçilik adına nefret üretmek, devlet adına hukuksuzluğu savunmak, millet adına başka insanları susturmak…
Bütün bunların vatan sevgisiyle ilgisi yoktur.
Johnson’ın sözü de bir kez daha burada yeniden anlam kazanıyor. Vatanseverlik, insanın ahlaki sorumluluğunu ortadan kaldıran bir dokunulmazlık belgesi değildir. Bir insanın kendisini vatansever olarak tanımlaması, ona başka insanların yaşam hakkını, kimliğini veya özgürlüğünü küçümseme yetkisi vermez.
İnsan, sevdiğini iddia ettiği bir ülkenin içerisinde yaşayan başka insanlardan nefret ederek o ülkeye nasıl sahip çıkabilir? Burada da Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı üzerine düşüncelerini hatırlamakta bir kez daha yarar var. Arendt’in dikkat çektiği temel meselelerden biri, insanın düşünme ve muhakeme yetisini terk ederek kendi eylemlerinin ahlaki sonuçlarını sorgulamaktan vazgeçmesidir. Kötülük her zaman olağanüstü bir canavarlığın ürünü değildir. Kimi zaman sıradan insanların, düşünmeden, sorgulamadan ve sorumluluk almadan gerçekleştirdikleri davranışlarda da kendisini gösterir. Bir insanın ölümüne sevinmek, başka bir topluluğun acısını küçümsemek, nefret söylemini siyasi aidiyetin doğal bir parçası olarak görmek… Bütün bunlar, insanın vicdani muhakemesini terk etmesinin sonuçlarıdır. Bu nedenle sarı çuval görüntülerini sadece bir futbol karşılaşmasının tatsızlığı olarak değerlendirmek, meselenin ahlaki ve siyasal boyutunu görmezden gelmek olur.
Barış sürecinin gerçek sınavı
Devlet Bahçeli’nin başlattığı siyasi açılımın ardından Türkiye’de yeniden konuşulmaya başlanan barış ihtimali, tarihsel bir sorumluluğu da beraberinde getiriyor. Bu sürecin demokratik, şeffaf ve hukuki bir zeminde ilerlemesi gerekiyor. Siyasi aktörlerin açıklamalarından daha önemlisi, ortaya çıkacak somut sonuçlardır. Eşit yurttaşlık, düşünce ve ifade özgürlüğü, anadil hakları, hukukun üstünlüğü ve insan onuru güvence altına alınmadan kalıcı bir barıştan söz etmek mümkün değil. Fakat bu sürecin toplumsal ayağını da ihmal etmemek gerekiyor. Çünkü siyasi iradenin attığı adımlar kadar, toplumun bu adımları nasıl karşıladığı da belirleyici olacak. Barış ihtimalinden rahatsızlık duyanların söylemlerine, kimlikler üzerinden kurulan kışkırtıcı dile ve ölümün sembolleştirilmesine karşı duyarlı olmak zorundayız. Bir provokasyonun ardından gelişen öfkeyi, başka bir provokasyonun gerekçesine dönüştürmemeliyiz. Aksi hâlde yıllardır içine sıkıştığımız kısır döngüyü yeniden üretmekten başka bir şey yapmış olmayız.
Gazetecilerin, siyasetçilerin, aydınların ve toplumun farklı kesimlerinin burada önemli bir sorumluluğu var. Barışın düşmanı sadece silah değildir. Bazen bir kelime, bazen bir slogan, bazen bir sembol, bazen de yıllardır sorgulanmadan tekrarlanan bir siyasi ezberdir.
Barış sürecini sabote edebilecek provokasyonlara karşı uyanık olmalıyız. Fakat bu uyanıklığı yeni düşmanlıkların gerekçesine dönüştürmeden. Nefret söylemine karşı çıkarken başka bir nefret dili üretmeden. Bir halkın acısını savunurken başka bir halkın acısını inkâr etmeden. Ben bayrakların değil, insanın onurunun tarafındayım. Etnik üstünlük samimiyetsiz sloganlarının değil, vicdanın ve hakikatin tarafındayım. Devletin kutsallaştırılmasının değil, hukukun, özgürlüğün ve eşitliğin tarafındayım. Tarafsız değilim. Sol değerlerin, dayanışmanın, özgürlüğün, eşitliğin ve insan onurunu merkeze alan sol ahlakın tarafındayım. Nitekim insan olmak, herhangi bir millete mensup olmaktan daha büyük bir sorumluluktur. Bir insanın değerini hangi dili konuştuğu, hangi inanca sahip olduğu veya hangi coğrafyada doğduğu belirleyemez.
Yılmaz Odabaşı’nın Buğulu Atlas şiirinde dile getirdiği gibi: “Hiçbir vatan daha kutsal değildir insandan.”
Bu cümlenin bugün yeniden hatırlanmasına ihtiyacımız var. Nitekim vatan adına insanı değersizleştiren, millet adına başka halkların acısını inkâr eden, devlet adına özgürlüğü ve vicdanı susturan hiçbir siyasal anlayışın barışa verebileceği bir şey yoktur. Barış, sadece silahların susması değil; insanların birbirlerinin ölümüne sevinmekten vazgeçmesidir. Birbirlerinin yasına saygı duyması, geçmişin acılarını yeni düşmanlıkların gerekçesi olmaktan çıkarmasıdır.
Ne sarı çuval ne de kırmızı tabut!
Bizim ihtiyacımız yeni ölümler değil; yeni hayatlar, yeni umutlar ve birlikte yaşanabilecek özgür bir gelecek. Çünkü hiçbir siyasi hesap, hiçbir milliyetçi hamaset ve hiçbir devlet söylemi bir insanın hayatından daha değerli değildir.
Son söz
Vatan için yüreği attığını söyleyen, Türk milli ve manevi değerleri istismar ederek dilinden düşürmeyen, tabutlar üzerinden hamaset yapanlara sormak gerekiyor: Madem bu kadar vatanseversiniz, madem o bayraklı tabutları kutsal birer değer olarak görüyorsunuz, neden kendinizi o tabutlara layık görmüyor, o ağır bedeli hep gariban Anadolu halkının henüz bıyığı terlememiş evlatlarına ödetiyorsunuz? Buyurun, al bayraklı tabutlar sizleri de bekliyor! Madem vatan sevgisi sizin için bu kadar büyük bir dava, bedelini başkalarının çocuklarıyla değil, kendi hayatınızla ödemeye cesaret edin. Yoksul Anadolu halkının çocuklarını kendi kirli siyasi ihtiraslarınıza, kirli hesaplarınıza ve sahte milliyetçi hamasetlerinize kurban etmeyin. Artık yoksulun evladının kanı üzerinden vatanseverlik taslamaktan vazgeçin. O çocukların hayatı sizin kirli siyasi gösterilerinizin malzemesi, annelerinin gözyaşı da sizin rant ve ikbal hesaplarınızın sermayesi değildir. Yoksul Anadolu evlatlarından kirli ellerinizi çekin!
