Doğancan Özsel yazdı: O olmazsa kim? Cumhurbaşkanı seçmenin alternatif yolları

Bir siyasal sistemin gerçekte nasıl işlediğini anlamak için büyük anayasal ilkelerden çok o ilkeleri hayata geçiren küçük usul kurallarına bakmak gerekir. Teknik birer ayrıntı gibi duran bu kurallar, siyasetçilerin nasıl davranacağını, hangi aktörün ne kadar güç kazanacağını ve seçmenin sandıkta neyi ifade edebileceğini belirler. Türkiye’de cumhurbaşkanının hangi usulle seçildiği de bu türden bir “ayrıntı”. Kamuoyunun ilgisi doğal olarak kimin seçileceğine yöneldiği için, seçimin hangi kurala göre yapıldığı pek konuşulmuyor. Oysa 2023 seçimleri, bu kuralın sonuç üzerindeki etkisini bize göstermişti.

Doğancan Özsel yazdı: O olmazsa kim? Cumhurbaşkanı seçmenin alternatif yolları
Doğancan Özsel yazdı: O olmazsa kim? Cumhurbaşkanı seçmenin alternatif yolları

Çoğunluk şartı

Cumhurbaşkanı seçilebilmek için geçerli oyların salt çoğunluğunun alınması şart. Bu, 2017’de kabul edilen hükümet sisteminin mantığı içerisinde kulağa makul gelen bir koşul. Meclis’in güvenine dayanmayan, kabinesini dilediği gibi kuran ve yürütmeyi tek başına temsil eden bir makamın, toplumun en azından yarısının onayını arkasına alması elbette gerekli. Bundan daha düşük bir nispi çoğunlukla göreve gelen cumhurbaşkanına bu denli geniş yetkiler verilecek olsaydı, bu sistemik bir meşruiyet sorununa yol açardı. Dolayısıyla çoğunluk şartı, sistemin toplumsal itibarının da zeminini oluşturuyor.

Bu çoğunluğu sağlamak için ise kanun koyucu, iki turlu seçim yöntemini benimsemiş. İlk aşamada kimse salt çoğunluğa ulaşamazsa, onu izleyen ikinci pazar günü en çok oyu alan iki aday yeniden seçmenin karşısına çıkıyor. Bu ikinci oylamada iki adaydan biri mutlaka yarıdan fazla oy alacağı için, kazanan kim olursa olsun çoğunluk şartı yerine gelmiş oluyor. 2014 ve 2018’de Erdoğan ilk turda yüzde 50’yi aştığı için bu iki turlu mekanizmanın sakıncaları hiç gündeme gelmedi. 2023’te ise sistem ilk kez ikinci tura gitti ve iki oylama arasındaki süre, pek de iç açıcı olmayan bir sürece sahne oldu.

İki oylama arasında ne yaşandı?

14 Mayıs gecesi Erdoğan yüzde 49,5 ile salt çoğunluğun hemen altında kalmış, Kılıçdaroğlu ise ancak yüzde 44,9’a ulaşabilmişti. Muharrem İnce’nin seçimden üç gün önce yarıştan çekilmesiyle geriye kalan son isim olan Sinan Oğan’a ise yüzde 5,1’lik bir kesim oy vermişti. İşte bu küçük dilim, takip eden iki hafta boyunca Türk siyasetinin ağırlık merkezine dönüştü.

Oğan önce her iki adayın temsilcileriyle bir araya geldi. Ardından şartlarını basın toplantılarıyla duyurdu ve en sonunda Erdoğan’ı desteklediğini ilan etti. İlk turda onun adaylığını desteklemiş olan Ümit Özdağ ise, yine aynı yüzde 5,1’e güvenerek öteki kampa yöneldi. Kılıçdaroğlu ile Özdağ arasında imzalanan protokol, İçişleri Bakanlığı’nın Zafer Partisi’ne bırakılmasını öngörüyordu. Dahası, pazarlığın bedeli bakanlık koltuğuyla da sınırlı kalmadı. Kemal Bey, ilk turda kendisine destek veren Kürt seçmeni ve sol partileri rahatsız etmeyi göze alarak kampanyasının ağırlık merkezini sığınmacıların geri gönderilmesine kaydırdı.

Bu tablonun sorunlu yanı siyasetçilerin pazarlık yapmış olması değil. Pazarlık, demokratik siyasetin olağan bir parçası. Sorun, bu pazarlığın seçmen kararını verdikten sonra, onun hiçbir müdahale imkânı olmadan ve neredeyse açık bir alışverişe dönüşerek yürütülmesi. Birinci oylamada Oğan’ı işaretleyen seçmen, bir bakanlık pazarlığına onay vermiş miydi bilmiyoruz. Ancak Kılıçdaroğlu’na oy verenlerin epey bir bölümü, ilk tur sonrasında yaşanan 180 derecelik söylem değişikliğini herhalde öngöremezdi. Elbette ikinci turda seçmenler bu söylem değişikliğine karşı kendi tavırlarını yeniden gözden geçirme şansına sahip oldular. Ancak bu defa da geride yalnız iki aday kalmıştı. Dolayısıyla iki turlu sistem bir yandan siyasetçileri böylesi pazarlıklara mecbur bırakırken, seçmeni de tercihsiz bırakmış oldu. Sonuçta, yüzde beşlik bir destekle cumhurbaşkanlığı yarışının hakemi konumuna yükselen isimler, bunlarla yürütülen pazarlıklar ve bu süreçte terk edilen ilkeler ve hızla dönüşen siyasal söylemler, siyasal sistemin güvenilirliğine ve zaten yüksek olmayan itibarına daha da zarar veren bir on beş gün yaşamamıza neden oldu.

Doğancan Özsel yazdı: O olmazsa kim? Cumhurbaşkanı seçmenin alternatif yolları
Doğancan Özsel yazdı: O olmazsa kim? Cumhurbaşkanı seçmenin alternatif yolları

Kutuplaşmayı ödüllendiren bir takvim

İki turlu sistemin daha az konuşulan bir etkisi de kampanya dili üzerinde. Seçimin iki aşamalı olduğunu bilen adaylar, ilk aşamada geniş bir koalisyon kurmaya çalışmak yerine çekirdek seçmenlerini harekete geçirmeye odaklanıyor. Bunun en kestirme yolu da çoğu zaman karşı tarafı bir tehdit olarak resmetmekten geçiyor. Gerekmesi durumunda ikinci turda tonlarını yumuşatmak ya da yön değiştirmek için iki haftaları olacağını bilen adaylar, ilk turda keskin bir üslup benimsemekten çekinmiyor. Sonuçta seçmen, aynı adayın iki hafta arayla adeta iki farklı siyasetçi gibi konuştuğuna tanık oluyor. Bunun siyasete duyulan güveni aşındırması, siyasal tartışmayı da ilkelerden çok taktiklere indirgemesi kaçınılmaz.

Buna bir de işin idari ve ekonomik boyutunu eklemek gerek. Yüz binlerce sandık görevlisi, güvenlik personeli ve yeniden basılan oy pusulalarıyla ikinci bir seçimi organize etmek ciddi bir kamu harcaması anlamına geliyor. Daha da önemlisi, iki oylama arasındaki süre bir tür fetret dönemine dönüşüyor. Piyasalar bekleyişe geçiyor, bürokrasi kararlarını erteliyor ve ülkenin gündemi iki hafta boyunca yalnızca seçim etrafında dönüyor.

Bir sandıkta iki tur

Bu sorunları çözmek için çoğunluk şartından vazgeçmemize gerek yok. Seçim literatüründe “anında ikinci tur” adıyla da bilinen tercihli oy sistemi, ikinci turun mantığını koruyup takvimini ortadan kaldırmakta. Bu yöntemde seçmenler pusuladaki adaylardan yalnızca birini seçmekle yetinmeyip, dilerse adayları birinci, ikinci ve üçüncü tercihleri olarak da sıralayabiliyorlar. Sayım aşamasında ise önce herkesin birinci tercihi tasnif ediliyor. Bu aşamada yüzde 50’yi aşan bir aday çıkarsa, tıpkı bugün olduğu gibi seçim tek oylamayla sonuçlanıyor. Kimse bu eşiği geçemezse, en az birinci tercih oyu alan aday yarıştan çıkarılıyor ve onun seçmenlerinin pusulalarında ikinci sıraya yazılan isimler, kalan adayların hanesine ekleniyor. Sayım bu şekilde, adaylardan biri salt çoğunluğa ulaşana değin devam ediyor.

Aslında bu sistemde seçmen, ikinci turda ne yapacağına daha ilk oylamada, kendi pusulası üzerinde ve kimseye vekâlet vermeden karar vermiş oluyor. 2023’ü bu sistemle yeniden düşünürsek, Oğan’a oy veren her seçmen ikinci tercihini kendi eliyle yazmış olacaktı. Oğan’ın ya da Özdağ’ın bu oyları pazarlık masasına taşıması mümkün olmayacaktı. Çünkü o oylar siyasi liderlerin nüfuzları aracılığıyla değil, seçmenin kendi tercihine göre zaten dağıtılmış olacaktı. Yine ilk seçim öncesi epey hararetle konuşulan İnce’nin adaylığının muhalefeti bölüp bölmediği tartışması da anlamını yitirecekti. Zira İnce’ye oy vermek isteyen biri, ikinci sıraya ana muhalefet adayını yazabilecekti.

Bu “anında ikinci tur” modeli masa başında tasarlanmış teorik bir fikir de değil. Cumhurbaşkanını bu usulle seçen İrlanda’nın yanı sıra Avustralya da Temsilciler Meclisini yüz yılı aşkın süredir aynı yöntemle oluşturuyor. ABD’de ise Maine ile Alaska eyalet düzeyinde, New York gibi büyük kentler de yerel ön seçimlerinde tercihli oya başvuruyor. Francis Fukuyama ve Larry Diamond gibi demokrasi kuramcılarının, Amerikan siyasetindeki kutuplaşmaya karşı önerdikleri reformların başında bu sistemi saymaları da tesadüf değil.

Rakibinin seçmenine kulak vermek

Tercihli oyun belki de en önemli katkısı, siyasetçilerin davranışını değiştirme potansiyeli. Bu sistemde bir aday için kendi seçmeninin birinci tercihi olmak çoğu zaman yetmiyor. Sonucu esas belirleyen, rakip adayların seçmenleri tarafından ikinci sıraya yazılabilmek. Dolayısıyla adayın, ilk tercihi daha küçük adaylar olan seçmenleri küstürmemesi, onlara da seslenebilecek bir dil kurması gerekiyor. Rakibinin tabanını aşağılayan, onu düşman olarak kodlayan bir kampanyanın, ikinci tercihlerde bunun bedelini ödeme tehlikesi her daim mevcut. Nitekim bu sistemin uygulandığı seçimlerde, birbirine yakın adayların seçmenlerine ortak çağrı yaparak birbirlerini ikinci tercih olarak önerdiği örneklere de sıkça rastlıyoruz.

Bunun Türkiye açısından ne kadar önemli olduğu ortada. Kutuplaşmanın neredeyse tek kampanya stratejisine dönüştüğü bir ortamda, seçim kuralı adayları en azından bir parça uzlaşmacı olmaya zorlayabilir. Elbette bir seçim formülünün tek başına kutuplaşmayı ortadan kaldırmasını beklemek gerçekçi değil. Ancak kutuplaştırıcı dili cezalandırma potansiyeli olan bir seçim sistemi kurmak da bu yolda atılabilecek en düşük maliyetli adımlardan biri.

Olası itirazlar

Tercihli oy sistemine yöneltilen itirazların en yaygını, seçmen için bu sürecin fazla karmaşık olacağı yönünde. Bu kaygıyı hafife almamak gerek. Zira geçersiz oy oranındaki ciddi bir artış sistemin meşruiyetini doğrudan zedeler. Ancak iki basit önlem bu riski büyük ölçüde giderebilir. İlki, sıralamanın isteğe bağlı olması. Hiçbir seçmen birden fazla adayı sıralamaya mecbur tutulmamalı. Tek bir isme oy vermek isteyen, bugünkü alışkanlığını aynen sürdürebilmeli. İkincisi ise pusula tasarımı. Seçmenin kutucuklara elle rakam yazması yerine, üzerinde tercih sırası basılı ve renkleri birbirinden ayrışan yapışkanlı etiketler kullanılabilir. Böylece hem sayımda okuma hatası hem de geçersiz oy riski asgariye inmiş olur.

Seçim kuramcılarının “anında ikinci tur” fikrine yönelttiği daha teknik itirazlar da var. Tercihli oy sistemlerinde bir adayın ikincil tercihlerde aldığı oyların artmasının, istisnai bazı durumlarda o aday için dezavantaj olabileceği biliniyor. Buna “monoton olmama” sorunu (non-monotonicity) adı veriliyor. Benzer biçimde, ikili karşılaştırmalarda bütün rakiplerine üstün gelen bir adayın, ki böylesi adaylara literatürde “Condorcet kazananı” denmekte, ilk aşamalarda elenmesi de bu sistemde teorik olarak mümkün. Ne var ki Amerika’da yaklaşık yirmi yıllık tercihli oy deneyimini inceleyen son çalışmalar, bu kuramsal olasılıkların gerçek seçimlerde son derece seyrek yaşandığını ortaya koyuyor. Daha önemlisi, kâğıt üzerindeki bu zaafların büyük bölümü bugün kullandığımız iki turlu sistemde de mevcut. Yani bu itirazlar, tercihli oyu mevcut düzenin gerisine düşürmüyor.

Son bir olası itiraz da sıralamasını yarıda bırakan ve tüm adayları bir sıraya dizmeyen seçmenlerin ortaya çıkarabileceği tabloya dayanmakta. Bu durumda kazanan adayın son aşamada aldığı oy, birinci tercihlerini kullanan toplam seçmen sayısının yarısının altında kalabilir. Ancak bu itiraz, bugünkü düzende de karşılığı olan bir durumu tercihli oya özgü bir kusurmuş gibi düşünmekten kaynaklı. Mevcut mevzuat, ikinci turu kazanan adayın ilk oylamadaki toplam geçerli oyların yarısını almasını şart koşmuyor. İkinci oylamaya katılmayan seçmen, iradesini çekimser kalmaktan yana kullanmış sayılıyor. Alt sıralarını boş bırakan seçmenin tutumu da özünde bundan farklı değil.

Değişiklik küçük, fark büyük

Önerdiğimiz reform, mevcut başkanlık sisteminin kendisine dair tartışmayı bir kenara bırakıyor. Sistemi savunanlar da onun yerine güçlendirilmiş bir parlamenter sistem ya da yarı başkanlık önerenler de, sistem değişmediği sürece cumhurbaşkanının en sağlıklı biçimde nasıl seçileceği sorusuna bir yanıt vermek zorunda. Bizim yanıtımız, Anayasa’nın 101. maddesinde ikinci oylamayı düzenleyen hükmün, tek oylamada tercih sıralamasına dayanan bir sayım usulüyle değiştirilmesi. Bu durumda seçmen açısından değişen tek şey ise sandığa iki kez gitmek yerine bir kez gidip, isterse aklındaki sıralamayı pusulaya yansıtmak olacak.

Bu küçük değişikliğin getirisi ise hayli büyük. İki oylama arasındaki pazarlık dönemi ortadan kalktığında, küçük adaylar toplumsal desteklerinin çok üzerinde bir güce kavuşamayacak. Adaylar kampanya boyunca rakiplerinin seçmenlerini de hesaba katmak zorunda kalacağı için siyasetin dili bir nebze yumuşayacak. Ülke de ikinci bir seçimin mali ve siyasal yükünden kurtulmuş olacak. Bugünkü siyasal dengeler, bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçiminin de tek oylamada bitmeyeceğine işaret ediyor. Kuralı şimdiden değiştirmezsek, 2023’te izlediğimiz sahneleri yalnızca oyuncuları değişmiş olarak yeniden izleyeceğiz.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş