Donald Trump “reality show” çağının siyasetçisi. Medyatik kişiliği daha eskilere dayansa da onu bütün Amerika’ya mal eden şey, yıllar süren televizyon programları oldu. Siyasete girdiğinde de sahneden inmedi ve bir şovmen gibi davranarak başarısını sürdürdü. 2016’da Cumhuriyetçilerin başkan adaylığı yarışına ilk girdiğinde kendisine şans veren neredeyse kimse yoktu. Ancak sahne performansları, kameralarla kurduğu yakın ilişki ve kurumsal siyasetçilerin soğuk dilinden ayrışan sokak ağzıyla öne çıktı ve kurduğu MAGA hareketi son on yılın Amerikan siyasetine damgasını vurdu.
Benzer tarzı benimseyen liderler bu dönemde başka ülkelerde de karşımıza çıktı. İngiltere’de Boris Johnson ve Nigel Farage, Macaristan’da Viktor Orbán, Arjantin’de Javier Milei bu siyaset yapma biçiminin en uç örnekleriydi. Ancak siyasal yelpazenin her noktasından pek çok isim az ya da çok bu tarzdan etkilendi. Biçim böylece içeriğin çok önüne geçti ve ne söylendiğinden çok nasıl söylendiğinin önemli olduğu bir dönemi yaşadık. Belki de siyasette bu hep böyleydi. Ancak bu ikisi arasındaki makasın böylesine açıldığına pek şahit olmamıştık. Liderler söylemlerinde açık sözlü, tavırlarında ise medyatik görünmeye o kadar özen gösterdiler ki ne diyeceklerini, neyi nasıl yapacaklarını düşünmeye pek fırsat bulamadılar.
Bugün bu tarzın en parlak temsilcileri birer birer sahneden iniyor. Orbán Nisan ayında 16 yıllık iktidarını Péter Magyar’a kaptırdı. Milei’nin onay oranları geçen baharda geldiği dip noktadan geri dönmeyi başarabilmiş değil. Farage’ın Reform UK’i aylardır anketlerde erimekte. Trump’ın partisi ise geçen hafta ara seçimlerde ağır bir yenilgi aldı. Üstelik bütün bunlar, küresel konjonktürün, derinleşen eşitsizliklerin ve artan nüfus hareketlerinin tam da bu popülist siyaset diline elverişli göründüğü bir anda yaşanıyor. Kanımca karşımızdaki tablo birkaç seçim sonucundan ibaret, konjonktürel bir geri çekilme değil. Siyasetin yapılış biçimine dair daha köklü bir dönüşümün ilk işaretlerini görüyoruz.
Yıldız politikacının üç ayağı
Türkiye de geçtiğimiz senelerde bu dalganın dışında kalmadı. Erdoğan’ın böyle bir siyaset tarzına yatkınlığı zaten hep vardı. Özellikle 15 Temmuz sonrasında da siyaseti, içeriği geri plana itmek pahasına büyük ölçüde semboller ve performanslar üzerinden yürüttü cumhurbaşkanı. Ancak bunu iktidara özgü bir şey olarak görmek yanıltıcı olur. Muharrem İnce’nin otobüs üstündeki dansları, Kemal Kılıçdaroğlu’nun mutfaktan çektiği videolar ya da Özgür Özel’in “büyük sürpriz” diye duyurduğu kırmızı kart da hep aynı siyaset tarzına öykünmenin bir sonucu.
Fransız siyaset kuramcısı Bernard Manin bu dönüşümü daha 90’larda adlandırmıştı. Ona göre temsilî demokrasi, partilerin örgütlü kitleleri temsil ettiği “parti demokrasisi” evresinden, liderlerin medya aracılığıyla doğrudan bir izleyici kitlesine seslendiği “seyirci demokrasisi” evresine geçiyordu. Son on yılın performans siyaseti, bu evrenin en uç ve en gürültülü biçimi oldu.
Özellikle popülist liderlerin meylettiği bu tarzda üç unsur öne çıkıyor. Birincisi, liderler siyasetteki aracı mekanizmalardan mümkün olduğunca arınıp seçmenle doğrudan ilişki kurmaya çalışıyor. Böylece partiler ve diğer kurumsal yapılar önemsizleşirken, siyasetlerinin “hareket” niteliği öne çıkıyor. İkincisi, doğrudan seslendikleri seçmeni kadim bir tarihle özdeşleşmeye, büyük bir mücadelenin parçası olmaya ve kendini bir davaya adamaya çağırıyorlar. Son olarak tüm bunları birer “yıldız politikacı” olarak tek başlarına başarmaya çalışıyorlar. Bunun için de haberlerin tam merkezinde bir medya personası olarak sürekli var olmaları, sahnede hep bir performans sergilemeleri ve izleyiciyi ekran başına kilitlemeleri gerekiyor. Trump’ın kampanya mitingleri ve gece yarısı attığı eksantrik sosyal medya mesajları, Milei’nin elinde elektrikli testereyle devletin harcamalarını paramparça edeceğini ilan ettiği gösteriler ya da Erdoğan’ın seçim arifesinde meydan meydan dolaşarak çeşitli videolar önünde ve üç boyutlu hologramlar eşliğinde yaptığı konuşmalar bu performansların birer örneği.
Dikkat kıtlığı
Sorun şu ki son on yılda medya ve iletişim alanında yaşanan yapısal dönüşümler, bu siyaset tarzının etkisini hızla aşındırmakta. Artık içeriğin hiç olmadığı kadar bol olduğu bir dünyada yaşıyoruz. Sayıca artan, anlamca sığlaşan ve giderek kısalan içeriklerin bombardımanına maruz kalıyoruz. Biz shorts’lar ve reels’ler arasında kaybolurken, YouTube algoritmaları üç dakikayı geçen videoları bile artık orta uzunlukta saymakta. Böyle bir dünyada her içeriğe, her mesaja ayrılan süre en fazla birkaç saniyeyle sınırlı.
Nobel ödüllü iktisatçı Herbert Simon, bilgi bolluğunun kendine özgü bir yoksulluk yarattığını 1971’de yazmıştı. Buna göre bilginin tükettiği şey, onu alanların dikkatiydi. Dolayısıyla bilgi zenginliği bir noktadan sonra dikkat yoksulluğunu da beraberinde getiriyordu. Simon’ın teşhisi bugünün siyaseti için de geçerli. Performans siyaseti, kıt olan dikkati liderin üzerinde toplama becerisine dayanıyordu. Oysa günümüzün dikkat ekonomisinde bu beceri her geçen gün daha pahalı ve daha az getirili bir hale gelmekte. Siyasi figürlerin bizi ekran başına kilitleme kapasitesi azalıyor. Performanslarıyla seçmeni etkilemekte her geçen gün daha da zorlanıyorlar. Verdikleri her mesajın onlar açısından marjinal faydası da giderek düşüyor.
Propagandanın sırrının tekrar olduğu fikri, Nazi Almanyası’nın propaganda bakanı Goebbels’e atfedilir. Ancak bugün Nazilerin hayal bile edemeyeceği kadar çok araçla, çok daha yoğun bir anlam uzayında ve çok daha uzun süre aynı mesajlar iktidar tarafından tekrarlandıkça, toplum hızla bir doygunluk noktasına ulaşılıyor. Hele bu mesajlar insanların gündelik deneyimiyle giderek daha fazla çelişiyorsa, tekrar ikna etmek bir yana ters tepmeye başlıyor. Aynı sloganı onuncu kez duyan seçmen ikna olmak yerine kanıksıyor, sıkılıyor. Yüzüncü kez duyduğunda ise artık alay etmeye başlıyor. Almanya’nın bizi kıskanmasından Türkiye Yüzyılı’na kadar pek çok iddianın son dönemde başına gelen tam olarak bu.
Benzin fiyatıyla yarışılmaz
Kültürel parçalanma ve ortak referansların azalması da bu tabloyu derinleştiriyor. Herkesin akşamları aynı ekrana baktığı, sabah kalkınca aynı manşetleri okuduğu ortak bir anlam uzayı artık yok. Bu da seçmenin siyasal kimliğinin ortak bir davaya, büyük bir anlatıya bağlanarak kurulmasını hayli zorlaştırıyor. Liderin seçmeni çağırdığı kadim tarih ve büyük mücadele, milyonlarca farklı akışın içinde parçalanıp dağılıyor. Bunun yerine gündelik yaşamdaki somut ve mikro deneyimler söylemin önüne geçiyor.
Basit bir örnek verelim. Milei’nin testere şovu, TikTok’ta birkaç saniyeliğine ekranı işgal eden, ardından kaydırılıp geçilen sayısız tuhaf gösteriden yalnızca biri. Onunla aynı anda milyonlarca başka içerik de yağıyor üzerimize ve her biri aynı birkaç saniye için yarışıyor. Oysa akaryakıt istasyonunda gördüğümüz benzin fiyatıyla ya da bizzat yaşadığımız işsizlikle rekabet edebilecek alternatif bir gerçeklik yok. O deneyimi kaydırıp geçmek imkânsız. Dolayısıyla içerik bombardımanı arttıkça, somut deneyimlerin kalıcılığı her geçen gün daha belirgin hale geliyor. Milei’nin testeresinin artık kesmemesinin nedeni tam olarak bu. Gösteri ne kadar çarpıcı olursa olsun, ay sonunu getiremeyen seçmenin hafızasında bir market fişi kadar yer tutmuyor.
Kasketin ve atkının sonu
Türk siyasetine dönecek olursak, bu içerik bolluğunun en önemli sonucu, eskisi gibi siyaset yapmanın imkânsızlaşması. Bizde de performans siyaseti dönemi hızla kapanmakta. Daha birkaç yıl önce son derece geçerli ve makbul sayılabilecek performanslar hızla eskiyor. “Cringe” kavramının gündelik dile yerleştiği bir kültürel anda muhalefet liderini başında kasket, boynunda ziyaret ettiği şehrin takım atkısıyla görmek, etkisiz değilse bile düpedüz komik.
Ancak çıkış yolu, performansı bırakıp kuru bir teknokratik dile sığınmak da değil. Somut sorunları eskiden olduğu gibi emekli maaşları ve işsizlik oranları üzerinden istatistiklerle tartışmak izlenmemeyi ve dinlenmemeyi adeta garanti ediyor. Seçmen kendi deneyiminin “emekli ayın sonunu getiremiyor” tarzı beylik laflarla ifade edildiğini duymak yerine, bunun gerçekten değişebileceğine inanmak istiyor. Dolayısıyla siyasetin hem performanstan hem de eski ezberlerinden çıkıp, Ernst Bloch’un deyişiyle “umut ilkesine” geri dönmesi gerek. Bloch, gerçeklikten kaçan hayalleri, bugünün koşullarında filizlenen gerçek imkânlara dayanan “somut ütopya”dan özenle ayırıyordu. Bugün ihtiyaç duyulan da tam olarak bu. Ekranda birkaç saniye parlayıp sönen bir gösteri değil, gerçekçi bir gelecek tahayyülü.
Çekirdek seçmen diye bir şey kaldı mı?
Bu muhalefetin siyasal sosyolojik zemini halihazırda oluşmakta. Siyasal gündemdeki hareketliliğin dalga boyu müthiş arttı. Çok sevilip idealleştirilen liderler aynı hızla nefret nesnesine dönüşebiliyor. Bunlar aslında yalnızca muhalefetin değil, toplumdaki herkesin siyasetle ilişki kurma biçiminin kökten dönüşmekte olduğunun ilk göstergeleri.
Bu dönüşümün yansımasını henüz oy dağılımlarında görmedik. Ama burada oyların göstermediği bir şeyden, siyasi partiler ve liderlerle kurduğumuz ilişkinin biçiminden bahsediyorum. Özellikle genç ve orta yaşlı kuşaklar için bu ilişki bir kimlik ilişkisi olmaktan çıkıyor ve siyasi tercihler giderek pazarlığa tabi hale geliyor. İrlandalı siyaset bilimci Peter Mair, partilerle seçmenlerin birbirinden uzaklaştığı ve arada giderek büyüyen bir boşluktan söz ediyordu. Bugün o boşluk, ekranın başında oturan ve her an kanal değiştirmeye hazır bir seyirciyle doluyor. Dolayısıyla oy oranlarında da yakın gelecekte ani ve bugüne kadar pek görmediğimiz keskin bir kırılmanın arifesinde olabiliriz.
İktidar cephesi sanıyorum bu riskin farkında. Saray bürokratları siyasal sosyolojideki yapısal dönüşümü doğrudan göremeseler bile, anketlerden belli sinyaller alıyor olmalı. Nitekim seçmenle arasındaki ilişkiyi eskisi gibi koruyamayacağını fark eden Erdoğan, fon krizinin ardından kendi çevresinden isimleri gözden çıkarmak zorunda kaldı. SPK başkanı görevden alındı, Takasbank ve Borsa İstanbul yönetimlerinden istifalar geldi. Bir de üzerine, “hiç ummadığınız insanlar bu işlere karıştı” demek durumunda kaldı. Seçmenin partilerle ve liderlerle kurduğu ilişkinin, geçen on yıllara kıyasla çok daha pazarlığa açık ve değişken olacağının farkında bir siyasetçinin gardını erken alma yolu bu adımlar.
Burada bahsettiğim dönüşümü anlamak için sosyal medyada biraz gezinmek yeterli. Özellikle genç kuşakların rağbet ettiği mecralar, Özgür Özel’in hiçbir sonuç üretmeyen yüzlerce mitingiyle ve her birinde “Yiğidim Aslanım” çalarak kalabalığı edilgenliğe sürüklemesiyle dalga geçen muhalif hesaplarla dolu. Benzer biçimde İYİ Parti Genel Başkanı Müsavat Dervişoğlu’nun Bahçeli’yle kol kola yürümesine öfkelenen ulusalcı seçmenlerle veya fon krizi yüzünden AKP’yi sert biçimde eleştiren iktidar seçmenleriyle de sıkça karşılaşıyoruz. Böyle bir dönüşüm anında, kamuoyu araştırma şirketlerinin pek sevdiği “çekirdek seçmen” kavramı da, özellikle belirli yaş gruplarında anlamını ve açıklayıcılığını yitirmeye başladı.
Sahne herkes için daralıyor
ABD’de, Macaristan’da ve son olarak Sırbistan’da gençlerin öncülüğünde siyasetin çehresi nasıl bir anda değiştiyse, Türkiye de benzer bir değişime gebe. Macaristan’da 16 yıllık Orbán iktidarını deviren, Sırbistan’da Vučić’i yenilgiyi kabul etmeye zorlayan, ABD’de Demokrat dalgayı taşıyan hep aynı kuşaktı. Ancak bu değişimin yalnızca iktidar siyasetçileri için bir tehdit olduğunu düşünenler çok yanılıyor. Eskiyen şey bir parti ya da bir lider değil, bir siyaset yapma biçimi. O biçim de iktidarın meydan konuşmalarında olduğu kadar muhalefetin kasketinde, atkısında ve kırmızı kartında yaşıyor. Seyircisini kaybeden reality show’lar, ne kadar ünlü olurlarsa olsunlar yayından kaldırılır. Performans siyasetinin reytingleri de giderek düşüyor.
