9 Kasım’dan bu yana dünyanın iklim bürokrasisi Antalya’ya yerleşti. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31. Taraflar Konferansı, kısaca COP31, 20 Kasım’a kadar Aksu’daki EXPO alanında sürüyor. Yayımlanan listeye göre 92 bin 934 kişi yüz yüze katılım için kayıt yaptırmış; çevrim içi kayıtlarla sayı 96 bini geçiyor. Dubai’deki COP28’in rekoru daha ilk haftadan geride kaldı. En kalabalık heyet 2 bin 950 kişiyle ev sahibi Türkiye’ninmiş.
Kuşkusuz ilgimizi çeken sayı değil; sayının kente değdiği yer olmalı. 11-12 Kasım’daki Liderler Zirvesi için yedi ilçede okullar uzaktan eğitime geçti. Aksu, Döşemealtı, Kepez, Konyaaltı, Manavgat, Muratpaşa ve Serik’te 319 binden fazla öğrenci iki gün evde kaldı. EXPO Bulvarı zirve boyunca görevli araçlar dışında trafiğe kapalı. Ağır tonajlı araçlar ve şehirler arası otobüsler 14–21 Kasım arasında gündüz saatlerinde belirlenen güzergâhlara giremiyor.
COP31’e her şeyin ötesinde bir gösteri olarak bakacağım: Sahnesi, dekoru, kulisi ve seyircisi olan bir gösteri olarak ele almamız için oldukça fazla ikna edici unsur var. İklim politikasının asıl muhatabı koşulsuz olarak halktır. Bu gösteride halka seyirci koltuğu bile verilmedi; belki kulise ücretsiz figüran olarak alındı. Tekrar etmekten yorulmadığımız Guy Debord 1967’de gösteriyi, imgeler aracılığıyla kurulan bir toplumsal ilişki diye tanımlamıştı. Antalya’da o ilişkinin iki haftaya sıkıştırılmış hâlini izliyoruz. Söylenenle yapılan arasındaki mesafe burada bir kusur değil; dramaturjinin kendisi.
Dramaturji: fidan, fotoğraf, şarkı
Her COP’un bir koreografisi var; artık sahne işlerinde öyle uzmanlaştık ki Antalya’nınki neredeyse eksiksiz uygulandı. 11 Kasım sabahı 95 ülkeden 102 lider teması sıfır atık olan açılışta mehter takımıyla karşılandı. Millî Ağaçlandırma Günü vesilesiyle Guterres’le birlikte zirve alanına zeytin fidanı dikildi. Bakanlığın 23 Ekim’de yayımladığı ve hiçbir özelliği olmayan son derece klişe bir İngilizce şarkı “Let’s COP” sahnede çınlamaya başladı.
“Yeşille mavinin iç içe geçtiği Antalya” sözleri, 2053 net sıfır hedefleri bol bol duyuldu. COP31 Anadolu’yu yansıtacak şekilde tasarlanmış bu arada. Guterres aynı kürsüden fosil yakıtların dinozorların yolundan gitmesi gerektiğini, ama dinozorların bir lobisi olmadığını hatırlattı. Lula iklimin liderlerin gündeminden düştüğünü söyledi.
Mavi Bölge’de Sıfır Atık Vakfı’nın beş yapraklı, 10 bin m²’lik müzesi; Yeşil Bölge’de “7 Bölge 7 Mutfak”, sergiler, Kalyon Kule’nin seyir terası tümü ile ziyaretçilere keyifli anlar yaşatmak ve Antalya’nın hünerlerini göstermek üzere oluşturulmuş belli ki.
Zirveye gelen ünlüler tüketimi azaltma ve alışkanlık değiştirme çağrıları yaptı. Halkların İklim Zirvesi’nden Süleyman Eryılmaz’ın karşılığı sert oldu: Bu ünlüleri ne Akbelen’de ne Kazdağları’nda gördüklerini, Antalya’da steril bir alanda bir halkla ilişkiler çalışmasına kurban olduklarını söyledi. Ünlüler sosyal medyada da ağır eleştirildiler.
Davranış bilimi bu kurguya ahlakî ruhsat diyor: İyi bir organizasyon, olup biteni yeşile boyuyor; bir tür gönül rahatlığı yaratıyor. Oysa Brecht seyircinin uyanık kalmasını, sahnede gördüğüne kanmamasını isterdi. Bu sahne ise seyircinin uyumasını istiyor. Fidan dikimi fotoğrafı toplumda epey tepki gördü; neticede kömür santrali ve madenler için zeytin ağaçlarının katledildiği bir coğrafyadayız; kimse bu seremoninin romantizmine kapılmadı.
Kulis trafiği: konvoy ve kapanan yollar
Zirvenin en görünür meselesi sanırım Togg oldu. Bakan Yardımcısı Burak Demiralp zirve öncesi Hürriyet’e Togg’un yaklaşık 100 araç verdiğini, her devlet başkanına bir Togg tahsis edileceğini ve Togg limuzinlerinin de alanda kullanılacağını söylemişti. Belediyeler otobüs gönderdi: Antalya Büyükşehir 20’si CNG’li, 28’i dizel 48 yeni otobüs; İzmir ESHOT 20 Euro-6e otobüs ve 47 personel; Kayseri 12’si elektrikli 20 otobüs; Bursa 10 otobüs. Emniyet 5 hava aracı, 7 deniz aracı, 26 zırhlı araç, 13 ATV ve 12 TOMA tahsis etmiş; 27 bin 957 güvenlik personeli görevde; atlı birlikler bile var sahada.
“Çevreci otobüs” ifadesine takılıyorum. Elektrikli olan 12 tanesi Kayseri’den gelmiş. Geri kalanı dizel ya da doğal gazlı; daha temiz yanan ama yine fosil yakıt yakan araçlar. Bir iklim zirvesinin ulaşımını “tamamı çevreci” diye duyurmak kelimenin içini boşaltmak demek. Dijital Ürün Pasaportu yazımda sürdürülebilirlik kelimesinin nasıl dejenere olduğunu anlatmıştım; “çevreci” de artık aynı yolda. Sahnede söylenenle kuliste yapılan arasındaki mesafenin küçük ama kesin bir ölçüsü olarak sadece buraya bakmamız bile yeterli.
Trafik ise sarsıcı bir sorun olmuş Antalya’da. D-400’ün havalimanı kavşağı ile Belek arasındaki 18 kilometresi 10-12 Kasım’da ikiye bölündü: Serik yönü yurttaşlara, havalimanı yönü konvoylara. Belek Turizm Yolu’ndan Land of Legends kavşağına uzanan güzergâh “Liderler Yolu” ilan edildi; 11 Kasım sabahı 07.30-12.00 arasında tamamen kapatıldı. Adı bile kötü; liderler sahnedeyken seyirci olan halk trafikte perişan; yakınlarımdan biliyorum; 3,5 saat trafikte kaldığı için cenazeye yetişmek üzere bineceği İstanbul uçağını kaçırıp büyük üzüntü yaşayanları biliyorum.
EXPO2016 Bulvarı’nı yalnızca görevli araçlar ve servisler kullanabiliyor. Ağır tonajlı araçlar 06.00–22.00 arasında D-400’e giremiyor. Liderler Zirvesi günlerinde zirve alanına gidecek katılımcılardan yolculuklarını 07.00’den önce tamamlamaları istendi; o saatten sonra güvenlik bölgesinden toplu taşımaya çıkışı yokmuş.
Bianet’in kent merkezinde konuştuğu emekçiler, sabah 6’da çıktıkları yola artık 4-5’te çıktıklarını, iş yerlerinde tek vardiyadan çift vardiyaya geçildiğini anlatıyor. Belek’te çalışan bir otel emekçisi yolların büyük devlet yetkilileri geleceği için kapandığını söylüyor; yine de zirvenin iklim için iyi bir şey getirmesini umuyor. Bu umut, seyircinin sahneye verdiği krediyi gösteriyor. Kente bir yol çizince kimin geçeceğini, kimin bekleyeceğini belirlemiş oluyorsunuz. Bu çizgide kurşun geçirmez sedanlar bir yanda, sabah 4’te kalkan servisler öbür yanda duruyor. İklim politikasının en eski sorusu burada da aynı özetle: Yük kimin üstünde kalıyor?
Sahnenin karbonu
Oxfam, uçuş takip platformu Polluterjet’in verilerine dayanarak 7-12 Kasım arasında Antalya Havalimanı’na 87 özel jetin indiğini ve bunların yaklaşık 777 ton karbondioksit saldığını açıkladı. Geçen yıl Belém’deki COP30 boyunca toplam 66 özel jet uçuşu kaydedilmiş. Bu tür detaylara zirvenin kendi metinlerinde pek rastlamayız nedense.
Yüz bine yakın kayıtlı katılımcının büyük çoğunluğu da tabii uçakla geldi. Zirvenin resmî karbon hesabı COP31’in “Karbon Denkleştirme Ortağı” Kalyon Holding tarafından henüz açıklanmadı. Konferans boyunca hesaplanacak emisyonlar, Konya Karapınar’daki güneş santralinden elde edilen karbon kredileriyle denkleştirilecekmiş.
Denkleştirme fikrinin kendisi de tartışmalı. Zaten kurulmuş ve zaten elektrik üreten bir santralin kredisiyle, zaten yapılmış uçuşların emisyonunu kâğıt üzerinde sıfırlıyorsunuz. Atmosfer bu tür hesapları okumuyor. Bir tasarımcı için bu, ürünü değiştirmeden etiketi değiştirmekle aynı şey. Avrupa’nın kuzey ülkeleri bu zirveye katılmamayı tercih etmedi; diğer yandan orada atılan somut bir adım olan Dijital Ürün Pasaportu’yla yapmaya çalıştığı, bu denkleştirme fikrindeki gibi hikâyeden kanıta değil, kanıttan hikâyeye dönüş sağlamak.
Alanın dışında Greenpeace aktivistleri yamaç paraşütüyle “Güneş, rüzgâr bize yeter” pankartı açarken Kanadalı Candu Energy ile TÜNAŞ, Antalya’daki zirve alanında nükleer santral için fizibilite ve ön tasarım mutabakatı imzaladı.
200 ülkenin bir araya geldiği bir müzakere uçuşsuz olmaz ama ev sahibi ülke “sıfır atık” temasıyla açılış yapıyorsa, zirvenin kendi atığını ve kendi karbonunu daha ilk günden, kalem kalem açıklaması daha doğru bir yaklaşım olurdu.
Antalya’da otel doluluğu yüzde yüze yaklaştı. Liderler Belek’te güvenli bölge ilan edilen 15 otelde kalıyor; Kaleiçi’ne inip esnafla karşılaşmaları zirvenin akışında nedense yok; geçen yıl gezdiğim Kaleiçi’nin hâline zaten üzüldüm; sanırım gösterilmek istenmedi… Konvoy kentten geçerken aslında kente değmemiş oluyor.
Diken, gönüllülerin kaldıkları otellerde kesintisiz su bile bulunmadığını, verilen yemeğin yenilemeyecek kadar kötü olduğunu, bazılarının mola hakkı gözetilmeden sekiz saati aşan vardiyalarla çalıştırıldığını yazdı; gönüllüler “ücretsiz iş gücü” olarak kullanılmayı kabul etmediklerini ilan ettiler. 154 ülkeden 45 binden fazla kişinin başvurduğu gönüllülük programının sahada aldığı biçim bu olmuş. Halkı bu gösteride yer yer figüran olarak nitelemem bu nedenle. Gönüllülük deneyim kazanmak için yapılır; iş gücü sömürüsü yapılacak en son kesim gönüllülerdir.
Sahnenin dışında bir karşı sahne de kuruldu ki bu sevindirici: Halkların İklim Zirvesi 14-18 Kasım’da Antalya Mimar Sinan Kongre Merkezi’nde toplanıyor, 4 ülkeden 230 kurum, dört gün boyunca yüzlerce etkinlikte bir araya geliyor; eğer takip etmek isterseniz hiz2026.org ve @halklarıniklimzirvesi adreslerini ziyaret edebilirsiniz.
Türkiye ve Avustralya’dan yaklaşık 100 sivil toplum kuruluşu Kurum ve Bowen’a ortak mektup yazdı; Greenpeace Türkiye’nin ifadesiyle Türkiye’nin 2035 hedefi emisyonları azaltmak yerine artırmayı öngörüyor. 2027 İklim Değişikliği Performans Endeksi’nde Türkiye’nin gerileyerek 53. sıraya indiğini de not edelim. Alternatif etkinliklerin anlamı da tam burada; gerçekler sanki hiç yokmuş gibi davranılan bir sahnenin hemen arkasında, seslerini yükseltmeye devam ediyorlar.
Beş yıl sonra ilk kez bir COP’a katılan Greta Thunberg zirveleri “yeşil aklamayla süslenmiş sirkler” diye tarif etti ve gezegenin ölmediğini, öldürüldüğünü ve kimin öldürdüğünün bilindiğini söyledi; Türkiye’nin İsrail’e enerji sevkiyatının durdurulmasını istedi. Her zamanki sert üslubuyla tabii ki.
Ekoloji Birliği ile Aydın Emek ve Demokrasi Platformu’nun Evrensel’de yer alan açıklamasına göre Akbelen’deki orman kıyımıyla anılan Limak ve IC Holding, Rönesans ve Sinpaş zirvenin “iklim destekçisi”; Cerattepe’den Kazdağları’na madencilikle anılan Cengiz Holding ise “uygulama ortağı”. Rafinerisi tam kapasite çalışan Tüpraş da destekçiler arasında sayılıyor. Sivil inisiyatif belediyelere ve belediye birliklerine ortaklıktan çekilme çağrısı yapıyor. TOBB ise bakanlık tarafından “COP31 İş Dünyası Elçisi” ilan edilmiş durumda.
Sponsorun sicili: Kuzey Ormanları’ndan Boyabat’a
Karbon denkleştirme ortağı Kalyon ile uygulama ortağı Cengiz’in sicilini hatırlamak, bu sahnenin kimin sermayesiyle kurulduğunu anlamak için elzem. İki holding de, Limak, Kolin ve Mapa ile birlikte İstanbul Havalimanı’nı yapan konsorsiyumun ortağı. ÇED raporu inşaat için 2,5 milyon ağacın kesileceğini yazmıştı; Kuzey Ormanları Savunması uydu görüntülerinden yaptığı analizle, havalimanı, taş ocakları ve Kuzey Marmara Otoyolu’yla birlikte 2012–2019 arasında 13 milyon ağacın kesildiğini açıkladı. İki holdingin ortaklığındaki İGA bu yılın başında Eyüpsultan’daki ormanlık alanda kumtaşı ocağı için bakanlığa başvurdu; proje dosyası habitat kaybını ve yaban hayatına etkiyi “yüksek” olarak sınıflıyor. Kalyon’un Karapınar’daki güneş santralinden alınacak karbon kredilerinin bu bilançoyu nasıl denkleştireceğini kimse hesaplamıyor oysa.
Riva: Snøhetta’nın imzasıyla orman
Kalyon’un en taze projesi yine İstanbul’un kuzeyinde, Beykoz Riva’da, Karadeniz kıyısındaki 84 hektarlık ormanlık alanda Ion Riva adıyla 3 bin kişilik bir yerleşim olarak geliştiriliyor. Geliştirici Ion Kentsel Gayrimenkul Yatırım Ortaklığı; hisselerin yüzde 70’i Kalyon’un gayrimenkul şirketinde, yüzde 30’u Mehmet Kalyoncu’da olarak belirtilmiş. Masterplanı Snøhetta, Bjarke Ingels Group ve MVRDV gibi dünyanın dev mimarlık firmaları, yerel ekiplerle birlikte hazırlamış. Snøhetta’nın payına “Greenhouse” adlı yaklaşık 400 konutluk bölge ve bir dere vadisinin üstünden geçen dairesel “The Ring” düşmüş. Snøhetta’nın kurucu ortağı Kjetil Thorsen’e göre projede ilk kararları mimarlar değil arazinin kendisi vermiş: Orman, dere ve kıyı neyi nereye koyacağını söylemiş, ofis de onu izlemiş. Bunu “peyzaj ilk mimardır” sözüyle özetliyorlar. Bu yaklaşım bile projeyi irademizde aklamadığı gibi, bu iş birliği bu ofisin değerini hafızamızda sorgulatmaya yetiyor.
TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Büyükkent Şubesi’nin 18 Mart’taki açıklaması aynı alanı başka bir dille tarif ediyor: Riva (Çayağzı) Köyü Beylik Mandıra mevkiinde, özel orman statüsünde ve doğal sit kapsamında 84 hektarlık bir alan. Oda projeyi “ağır bir kent suçu” olarak niteledi; yüzlerce dönüm orman ve sit alanına binlerce kişilik nüfus yığmanın uluslararası marka etiketleriyle çevreci hâle getirilemeyeceğini söyledi.
Bakanlık verilerine göre alandaki 1/1000 ölçekli koruma amaçlı imar planı değişikliği 12 Ağustos 2025’te onaylanmış. Kalyon’un Beykoz’daki geçmişi yeni değil: 2015’te grubun iştiraki, İBB’nin sit ve orman içi dinlenme alanı gerekçesiyle konuta izin vermediği bir araziyi bakanlık eliyle “özel eğitim alanı” olarak imara açtırmıştı; 2018’de Kuzey ve Güney Kirazlı özel ormanlarına 553 villa planı askıya çıktı. İBB’nin verdiği en büyük savaşımlardan biri bu alandır; Ekrem Bey ve İBB çalışanları neden hapiste diye kara kara düşündüğümüz zaman aklımıza gelmeli bu mücadeleler.
Snøhetta’nın Greenhouse ve Ring tasarımı daha bu hafta uluslararası mimarlık yayınlarında övgüyle dolaştı. Yani zirvenin karbonunu denkleştirmeyi vadeden holding, aynı günlerde İstanbul’un kuzey ormanında inşaat yürütüyor ve dünyanın en saygın ofislerinden biri bu inşaata imzasını koyuyor. Bir tasarımcı olarak beni asıl üzen bu son kısım. Oslo Operası’nda halkı binanın çatısına çıkaran demokratik bir yaklaşımın sahibi, Riva’da özel bir ormanı 3 bin kişilik korunaklı bir yerleşime çeviren projenin reklam aracı olmayı kabul ediyor; bunun için ne kadarlık bir ödeme aldıklarını gerçekten merak ediyorum; çünkü bana göre gerçek anlamda bir ruh satışı söz konusu; insan ister istemez bedelini merak ediyor.
“Star” mimarlığın bu ülkede uzun süredir imar değişikliğinin estetik kılıfı yapıldığını görebiliyoruz; Mimarlar Odası’nın “marka etiketi” dediği şey tam olarak bu. Peyzaj gerçekten ilk mimar olsaydı, ilk kararı oraya hiç inşaat yapmamak olurdu; birileri Thorsen’e bunu fısıldasa hiç fena olmaz hani!
Cengiz Holding ile yazılabilecek çok şey var ama bunlara yerim yetmez. Eti Bakır 2016’dan bu yana Artvin Cerattepe’de maden işletiyor. Grubun Truva Bakır şirketi Kazdağları’ndaki bakır madeni için dava süreci bitmeden çalışmalarını hızlandırdı. Sinop Boyabat’ta 897 hektarlık alanda bakır madeni için onay aldı; sadece buradaki dosyaya göre 224 bin 895 ağaç kesilecek. Eskişehir Tepebaşı ve Mihalgazi’de Eti Bakır’a verilen ÇED onayı, 100 binden fazla ağacın bulunduğu bir orman alanını kapsıyor. 2021’de TEMA Vakfı, orman yangınları için açtığı kampanyada Cengiz Holding’in fidan bağışını geri çevirmişti. Bir vakfın reddettiği parayı, Birleşmiş Milletler çatısı altındaki bir iklim zirvesi “uygulama ortağı” etiketiyle kabul ediyor. Sahnedeki gösteri gerçekten de nefesimizi kesiyor.
Karşı sahne: Fotoğraflı Antroposen Hikâyeler
Resmî sahnenin bir de sanat programı var. COPArt, “Hâlâ Mümkün” temasıyla 1 milyon 100 bin metrekarelik alanı galeriye çevirdi: binin üzerinde eser, 50’den fazla açık hava enstalasyonu, 48 panel planlanmış. Borusan, Edward Burtynsky’nin nefis eserlerinden oluşan seçkisini Akra Antalya’da; Akfen, “ARTIK” sergisini Gloria Serenity Resort’ta açtı. İkincisi zirve boyunca yalnızca otel misafirlerine ve davetlilere açık. Sanat bile bileti kesilmiş bir seyirci istiyor zirvede.
Biz de biletsiz sahneye bakalım: Fotoğraflı Antroposen Hikâyeler, kısaca FAH, belgesel fotoğrafçı Özcan Yurdalan’ın 2021 başında yaptığı çağrıyla başlayan ortaklaşa editoryal bir çalışma. 25 editör ve 100’den fazla fotoğrafçı, Türkiye’nin hemen her bölgesinden 50 belgesel hikâye üretti; hikâyeler fotografliantroposenhikayeler.com’da ve yeni adresi fmh-tr.com’da yayımlanıyor ve şehir şehir dolaşıyor. Amaçları kendi sözleriyle açık: iklim krizine odaklanan nitelikli çalışmaları çoğaltmak, olup bitenin görünür sonuçlarıyla birlikte nedenlerini de anlamak. Sergilerin açıldığı yerler de amaçla tutarlı: Datça’da çevre platformlarının ev sahipliğinde; Aydın Kızılcaköy’de, jeotermal santrallere direnen kadınların kültür evinde; Bergama’da Odeon Pergamon’da ve ardından Bergama Çevre Platformu’yla panelde; Birgi’de Dervişağa Medresesi’nde; bu yaz Çeşme Aya Haralambos Kilisesi’nde 45 fotoğrafçının 34 çalışmasıyla gerçekleşti. Steril bir alanda değil, hasarın olduğu yerde düşünülmesi çok etkileyici. FAH Çalışma Grubu’nun, 14-18 Kasım’da Antalya’da toplanan Halkların İklim Zirvesi’nin bileşenlerinden biri olduğunu da belirteyim.
Sivil toplum etkinliklerindeki kurguyu resmî zirvenin deneyim tasarımının yanına koyun lütfen. Bir tarafta seyirci mehter dinliyor, sembolik fidan dikimini izliyor, sıradan bir şarkıyı dinliyor; diğer tarafta ise seyircinin biletine “tanık” yazılıyor ve gerçek kareler ile düşünce sistemi, duygu dünyası tetikleniyor; sivil toplum etkinliklerinden seyirciler elinde bir soruyla çıkıyor. Brecht’in sahneden beklediği tam olarak buydu. Halkların İklim Zirvesi’nin konu başlığı “İklim Krizine Dirençli (mi?) Kent” olurken bile bu tetiklemeyi başarmış.
İki gösteri arasındaki fark bütün meseleyi özetliyor. Birinde gösteri aslında ev sahibi, sponsor ve otel zinciri için bir arka plan yaratmak için kurulmuş şaşalı bir dekor. Ötekinde ise tanıklık var; kameranın baktığı yer Akbelen’in kesilen ormanı, Kızılcaköy’ün buharı tüten tarlası. Walter Benjamin siyasetin estetize edilmesiyle sanatın siyasallaştırılması arasına kalın bir çizgi çekmişti. COP31 ilkini; FAH ikincisini seçmiş görünüyor.
Tasarımın işi biçim vermek değil, ilişki kurmak. Bir zirveyi tasarlamak da öyle: Kimin kiminle, hangi masada, hangi veriyle karşılaşacağını kurmak mümkündü. Tam tersine Antalya’da kurulan ilişki, sahneyle seyirci arasındaki mesafeyi daha da büyüttü; o seyirciyi trafikte perişan etti, kulise alıp çalıştırdı. Böylece iklim için müzakerelerin yürütülmesini amaçlayan bir platform “greenwashing” denilen kavramı daha da fazla derinleştirmiş oldu. Kim neye inanırsa artık.
- COP31 nedir? İşte bilmeniz gerekenler
- Türkiye’nin iklim politikalarına 1,6 milyar dolarlık rekor finansman
- COP31 başlıyor: COP’ta şu ana kadar alınan en önemli kararlar neler?
- COP31’in ikinci günü: İşte tüm yaşananlar
- COP31’de liderler zirvesini Türkiye’den gazeteciler takip edemiyor
- COP31 başladı: Kimler, ne mesaj verdi?
- COP31 ulaşım krizi: İşte yaşananlar
