Di meha 10an a şerê Îsraîlê li Xezzeyê de, tê îddiakirin ku gotûbêjên agirbestê gihîştine qonaxeke krîtîk. Dema ku trafîka dîplomatîk a giran a Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û zextên navneteweyî hêviyê didin, aloziyên herêmî û daxwazên nakokî yên aliyan pêvajoyê dijwar dikin. Xuya ye ku serkeftina gotûbêjan girêdayî ye bi dayîna tavîzên hevpar a aliyan di mijarên tevlihev de, wek çareserkirina xemên ewlehiyê yên Îsraîlê, çekdaxistina Hemasê, jinûveavakirina Xezzeyê û paşeroja rêveberiya Filistînê.
10 mehên ku ji destpêka şerê li Xezzeyê ve derbas bûne, li herêmê û li cîhanê birînên kûr vekirin û civaka navneteweyî neçar kir ku tevbigere. Hewldanên dîplomatîk ên di bin serokatiya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de, ku bi eşkereyî diyar kir ku ew naxwazin şerekî herêmî an cîhanî, di rojên dawî de zêde bûn û hêviyên agirbestê zêde kirin. Lêbelê, şerên ku li qadê berdewam dikin û daxuyaniyên tund ên aliyan nîşan didin ku rêya aştiyê hîn jî dijwar e.
Daxuyaniya berdevkê Konseya Ewlekariya Neteweyî ya Amerîkayê John Kirby ya ku dibêje “em di xaleke herî nêz de ne ku em heta niha tê de bûne” di derdora dîplomatîk de geşbîniyeke temkîndar afirand, lê heman demê de hestiyariya pêvajoyê jî nîşan da. Digel vê helwesta geşbîn a Kirby, rayedarên Îsraîlî helwesteke zêdetir temkîndar nîşan didin. Wezîrê Karên Derve yê Îsraîlê Israel Katz, di hevpeyvîneke bi rojnameya Yedioth Ahronoth re got, “Dibe ku Amerîkî tiştekî ku em nizanin bizanin, ji ber ku Amerîkî bi Qeteriyan re dixebitin” û bi vî awayî helwesta xwe ya guman diyar kir. Ev daxuyanî nîşan dide ku Îsraîl ji nebidilniyahiyên di pêvajoya gotûbêjan de xemgîn e.
Ji aliyê din ve, Wezîrê Karên Derve yê Amerîkayê Antony Blinken, di daxuyaniya xwe ya ji Al Jazeera re got, “Gotûbêj gihîştin qonaxa dawî û em bawer dikin ku divê ew di demeke nêz de bi encam bibin” û bi vî awayî piştgirî da geşbîniya Kirby. Lêbelê, Blinken diyar kir ku helwesta rêberê nû yê Hemasê Yahya Sinwar xwedî girîngiyeke krîtîk e. Ev daxuyanî nîşan dide ku serkeftina gotûbêjan girêdayî tavîzên ku Hamas dê bide ye.
Serokê Îstixbaratê yê Misirê Abbas Kamel, ku pêşengiya hewldanên navbeynkariyê yên Misirê dike, di konferansa çapemeniyê ya li Qahîreyê de got, “Di navbera aliyan de hîn cudahiyên girîng ên nerînan hene, lê em piran ava dikin”. Ev daxuyanî tevliheviya gotûbêjan û girîngiya rola navbeynkarên navneteweyî destnîşan dike.
Sekreterê Giştî yê Neteweyên Yekbûyî António Guterres di axaftina xwe ya li New Yorkê de got, “Bêyî piştgiriya çalak a civaka navneteweyî, gihîştina çareseriyeke mayînde ne mumkin e” û bal kişand ser girîngiya hevkariya global. Guterres bi taybetî diyar kir ku divê hêzên global ên wek Amerîka, Yekîtiya Ewropayê, Rûsya û Çînê helwesteke hevpar nîşan bidin.
Xuya ye ku serkeftina gotûbêjan girêdayî ye bi dayîna tavîzên hevpar a aliyan di mijarên tevlihev de, wek çareserkirina xemên ewlehiyê yên Îsraîlê, çekdaxistina Hemasê, jinûveavakirina Xezzeyê û paşeroja rêveberiya Filistînê.
Rayedarek payebilind ji tîma navbeynkariyê ya Qeterê, di daxuyaniya xwe ya ji Reuters re got, “Divê her du alî xetên xwe yên sor nerm bikin. Ev qonaxa herî krîtîk a gotûbêjên ku mehan e berdewam dikin e” û bi vî awayî hestiyariya pêvajoyê diyar kir.
Ceribandina yekem a agirbestê di meha çiriya paşîn a sala 2023an de pêk hatibû
Peymana agirbestê ya berê ku di meha çiriya paşîn a borî de pêk hatibû, heft rojan dewam kiribû û guhertina sînordar a dîlan û ketina alîkariya mirovî li xwe girtibû. Di çarçoveya vê peymanê de, Hemasê 105 dîlên sivîl serbest berdan; ji van 81 jin û zarokên Îsraîlî, 23 welatiyên Taylandê û yek jî Filîpînî bû. Di berdêla vê de Îsraîlê 240 girtiyên Filistînî serbest berdan. Piraniya van girtiyan zarok û ciwan bûn; 107 zarok, 66 xortên 18 salî û yekî jî ku di girtîgehê de bûbû 19 salî. Sê ji çar beşên kesên serbest hatine berdan ên ku ji tu sûcekî nehatibûn cezakirin bûn. Peyman herwiha destûr dida ku rojane 200 kamyonên alîkariya mirovî bikevin Xezzeyê. Lêbelê, ev agirbest ji ber sûcdarkirinên hevpar ên aliyan û kêmbûna baweriyê di demeke kurt de bi dawî bû û şer ji nû ve dest pê kir. Ev tecrûbe di gotûbêjên heyî de pêwîstiya peymaneke berfirehtir û domdar destnîşan dike.
Naveroka agirbestê ya ku niha li ser tê gotûbêjkirin dê çawa be?
Plana agirbestê ya pêşniyarkirî, agirbesteke herî kêm 40 rojî, serbest berdana hemû dîlên di destê Hemasê de û zêdekirina alîkariya mirovî ya bo Xezzeyê li xwe digire. Her wiha, vekişîna artêşa Îsraîlê ji herêmên bi nifûsa zêde û sînorkirina çavdêriya bi dronê jî beşek ji plana ku tê gotûbêjkirin e. Ev plan, di demeke kurt de potansiyela rawestandina şer û sivik kirina krîza mirovî li xwe digire, lê ji bo aştiya demdirêj têr xuya nake. Cudahiyên di daxwazên bingehîn ên aliyan de, çareseriyeke mayînde dijwar dikin.
Guherîna serokatiyê li Hemasê û dînamîkên herêmî
Kuştina serokê siyasî yê Hemasê Îsmaîl Heniye li Îranê û derbazkirina cihê wî ji aliyê Yahya Sinwar ve, dînamîkên gotûbêjên berdewam bi awayekî girîng bandor kir. Dîtina Sinwar wek plansazê êrîşên 7ê cotmehê, li aliyê Îsraîlê xemgînî zêde kir, di heman demê de hevsengiyên hêzê di nav Hemasê de jî guherand.
Ev guherîn xwedî potansiyela xurtkirina zêdetir a têkiliyên Hemasê bi Îranê re ye. Ev rewş dikare hevsengiyên herêmî bandor bike û xemgîniyên ewlehiyê yên Îsraîlê zêde bike. Di heman demê de, dikare helwesta Hemasê di pêvajoya gotûbêjan de bihişk bike û lihevhatinê dijwartir bike.
Gefa tolhildanê ya muhtemel a Îranê û daxuyaniyên Hizbullahê, rîska şereke herêmî zêde dikin. Ev alozî dikare bandoreke neyînî li ser gotûbêjên agirbestê bike û dikare aliyan bide tevgerîna bi zêdetir temkîn. Helwesta aktorên herêmî xwedî potansiyela bandorkirina rasterast a pêvajoya aştiyê li Xezzeyê ye.
Rola welatên navbeynkar ên wek Misir û Qeterê, di pêvajoya gotûbêjan de xwedî girîngiyeke krîtîk e. Hewldanên dîplomatîk ên van welatan di dabînkirina ragihandinê di navbera aliyan de û afirandina zemîna lihevhatinê de rolek jiyani dilîzin. Lêbelê, berjewendiyên van welatan ên xwe û pozîsyonên wan di nav dînamîkên herêmî de jî dikarin bandor li ser pêvajoyê bikin.
Helwesta raya giştî li welatên herêmê û xwepêşandanên li kolanan, bandor li ser siyasetên hikûmetan dikin. Xwepêşandanên piştgiriyê ji bo doza Filistînê dikarin helwesta welatên Ereb li hember Îsraîlê bihişk bikin. Li welatên Rojavayî jî rexneyên li hember Îsraîlê zêde dibin.
Belavbûna nexweşiya polioyê, krîza mirovî û bersiva civaka navneteweyî
Krîza mirovî li Xezzeyê pêwîstiya agirbestê hîn zêdetir lezgîn dike. Hişyariya Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya der barê belavbûna nexweşiya polioyê û hilweşîna bingeha tenduristiyê ya li herêmê nîşan dide ku rewşa gelê sivîl her diçe xerabtir dibe. Ev rewş bangên civaka navneteweyî yên ji bo agirbestê xurt dike.
Raportên Neteweyên Yekbûyî û rêxistinên navneteweyî yên din, qurbaniyên sivîl û zirarên li ser bingehê li Xezzeyê didin ber çavan. Ev rapor zextên raya giştî ya navneteweyî li ser Îsraîlê zêde dikin û bandor li gotûbêjan dikin. Lêbelê, xemgîniyên ewlehiyê yên Îsraîlê û dînamîkên siyaseta navxweyî dibin sedem ku li hember van zextan berxwedê bide.
Rêberên Yekîtiya Ewropayê, Neteweyên Yekbûyî û welatên curbecur bang dikin ji bo agirbesteke lezgîn û gehîştina bênavber a alîkariyên mirovî bo herêmê. Ev bang zexta dîplomatîk zêde dikin, di heman demê de aliyan neçarî lihevhatinê dikin. Lêbelê, nebidilniyahî heye ka dê ev bang di pratîkê de çiqas bibandor bin.
Di hilbijartinên herêmî yên ku di rojên borî de li Brîtanyayê pêk hatin de, bidestxistina destkeftên girîng ên Partiya Karkeran nîşaneyên guherînê di siyaseta Xezzeyê ya welêt de dide. Rêberê Partiya Karkeran Keir Starmer helwesteke rexnegirtir li hember operasyonên Îsraîlê yên li Xezzeyê nîşan dide û banga agirbesteke lezgîn dike. Heman rewş ji bo Fransayê jî derbasdar e ku çepê bi serkeftin jê veqetiya.
Berdewamiya operasyonên leşkerî yên Îsraîlê li Xezzeyê bertekên navneteweyî zêde dike. Îddiayên sûcên şer ên rêxistinên mafên mirovan û xemgîniyên der barê êrîşên li ser sivîlan de, îmaja navneteweyî ya Îsraîlê bi awayekî girîng neyînî dikin û zexta dîplomatîk zêde dikin.
Faktorên aborî û planên jinûveavakirinê
Çavkaniyên ku ji bo jinûveavakirina Xezzeyê hewce ne û hevahengiya alîkariyên navneteweyî, beşeke girîng a gotûbêjan pêk tînin. Plana pêşniyarkirî, têketina 500 kamyonên alîkariyê yên rojane bo Xezzeyê û peydakirina amûr û sotemeniyê ji bo jinûveavakirinê destnîşan dike. Lêbelê, nakokî û bêbaweriya li ser vê mijarê dikare pêvajoyê hêdî bike. Dorpêçên aborî û ambargo, rewşa aborî ya Xezzeyê bi awayekî giran bandor kiriye. Di gotûbêjên agirbestê de, divê ev mijar jî bên nirxandin. Vejandina aboriya Xezzeyê û jinûveavakirina bingeha sivîl, ji bo aştiya demdirêj xwedî girîngiyeke krîtîk in.
Rola bexşkerên navneteweyî û rêxistinên alîkariyê ji bo pêşeroja Xezzeyê xwedî girîngiyeke jiyanî ye. Lêbelê, nakokiyên li ser belavkirin û bikaranîna alîkariyan dikarin pêvajoyê dijwar bikin. Fikarên ewlehiyê yên Îsraîlê û kontrola Hemasê ya li ser beşek ji herêmê, astengiyên girîng di vê mijarê de pêk tînin.
Dînamîkên siyaseta hundir û zexta raya giştî li Îsraîl û Filistînê
Pêşeroja siyasî ya hikûmeta Netanyahu li Îsraîlê û muxalefeta hundir, faktorên girîng in ku bandor li ser gotûbêjan dikin. Daxwazên zêdebûyî yên aştiyê ji aliyê raya giştî ve û zexta malbatên rehînan, hikûmetê neçar dike ku di mijara agirbestê de bêhtir nerm be. Lêbelê, helwesta hevalbendên koalîsyona tundrew vê nermiyê sînordar dike.
Cudahiyên fikrî yên muhtemel di nav Hemasê de û rewşa gelê Xezzeyê, bandor li ser pozîsyona gotûbêjên rêxistinê dikin. Dijwariyên ku sivîl dijîn û tecrîda navneteweyî zextê li ser Hemasê çêdike, lê helwesta îdeolojîk a rêxistinê û têkiliyên wê bi Îranê re, dayîna tavîzan dijwar dike.
Encam: Em çiqas nêzîkî agirbestê ne li Xezzeyê?
Şerê Xezzeyê ku meha xwe ya 10emîn temam kiriye, piştî suîkasta Haniyeh, derbasî qonaxeke bû ku civaka navneteweyî neçar ma tevbigere. Motîvasyona bingehîn a aştiyê ew e ku hemû aktorên herêmî, ji bilî Îsraîlê, ji pêleke berfirehtir a tundiyê direvin. Tê fikirîn ku heta Îran jî ji tolhildana li hember suîkasta Haniyeh xwe dûr digire û ji stratejiya bilindkirina aloziyê ber bi lêgerîna diyalogê ve zemînek digere. Di vê qonaxê de, bidestxistina agirbesteke demkî û beşî û zêdekirina alîkariyên mirovî, ji 10 mehên borî zêdetir mumkun xuya dike. Lêbelê, divê neyê jibîrkirin ku statukoya tevlihev a heyî li herêmê bi tayeke pembû ve girêdayî ye û her demê dikare bi provokasyonên nû bê sabotekirin.
Xwesteka Partiya Demokrat û Kamala Harris a Amerîkayê ku bi aştkirina şerê Xezzeyê bikevin hilbijartinan jî îhtimala dîtina guherînên girîng li qadê xurt dike. Lêbelê, ji bo aştiyeke mayînde, dê guherînên girîng di pozîsyonên aliyan de û rola çalaktir a civaka navneteweyî pêwîst be. Dînamîkên herêmî û faktora Îranê dê bandora xwe li ser rêveçûna pêvajoyê bidomînin.
Nakokiya di navbera daxwaza agirbestê ya mayînde ya Hemasê ku bi şertê derketina Îsraîlê ji Xezzeyê ve girêdayî ye û xwesteka Îsraîlê ya berdewamkirina operasyonan de, wek yek ji astengiyên herî mezin li pêşiya gotûbêjan disekine. Ev rewş nîşan dide ku heke agirbestek bê bidestxistin jî, dibe ku şikestbar be û ji bo aştiyeke demdirêj dê pêwîstî bi gotûbêjên berfirehtir hebe.
Ji aliyê din, di demdirêj de dibe ku li ser çareseriya du dewletan an jî planên alternatîf ên aştiyê li herêmê were fikirîn. Îlhaqkirina Xezzeyê ji aliyê Îsraîlê ve an jî birêvebirina wê ji aliyê Filistîniyan ve, siyaseta hundir a Filistînê û pêşeroja têkiliyên Îsraîl-Filistînê, wek mijarên ku ji bo çareseriyeke berfireh divê bên nirxandin derdikevin pêş. Rola civaka navneteweyî û bi taybetî hevkariya ku dikare di nav welatên Îslamê de li ser mijara Filistînê pêk bîne, dê di vê pêvajoyê de faktorên diyarker bin.
