İSTANBUL (Medyascope) – Sağduyu’da bu hafta Tarık Çelenk’in konuğu, Mehmet Çelik oldu. Çelik, medrese geleneğinin, İslam dünyasında felsefi ve eleştirel düşüncenin gelişimindeki rolünü ve günümüzdeki durumunu değerlendirdi.
Prof. Dr. Mehmet Çelik, medrese geleneğini, İslam düşüncesini, akıl-felsefe ilişkisini ve modern eğitim sistemini değerlendirdi. Medreselerden Kant ve Hegel çıkmasının gerekli olup olmadığının tartışılması gerektiğini söyleyen Çelik, Batı aklı ile İslam düşüncesinin akıl yürütme biçimlerinin birbirinden farklı olduğunu söyledi.
“Akl-ı maaş” ve “akl-ı mead”
“Akl-ı maaş” ve “akl-ı mead” kavramları üzerinde duran Çelik, marangozluk, ders verme gibi günlük pratik işlerde kullanılan aklın “akl-ı maaş” olduğunu belirterek, günümüz pozitivist ve pragmatist yaklaşımlarının sadece bu akla odaklandığını söyledi. Çelik, gündelik hayatı düzenleyen akıl ile metafizik alanı anlamaya çalışan aklın birbirinden ayrıldığını vurguladı. Metafizik ve görünmeyenle ilişkiyi kuran aklın “akl-ı mead” olduğunu belirten Mehmet Çelik, sufi düşüncede akıl ile gönlün birleşmesinden “hikmet” doğduğunu ifade etti. Çelik, Batı düşüncesinin ise çoğu zaman aklı merkeze alırken gönlü dışarıda bıraktığını söyledi.
Medrese ve üniversitelerin kıyaslanmasının doğru olmadığını belirten Çelik, şunları söyledi:
“Medrese ile üniversite iki ayrı şey. Bu ikisini kıyaslamak elma ile armutu kıyaslamaya benzer. Aynı, veya birbirine benzer şeyler değiller. Örneğin, Medresetü’z-Zehra bir üniversite değildi, bir ihtisat medresesiydi. Fâtımîlerin kurduğu da öyleydi. Bunlar ayrı şeylerdir. Bunları toplayıp aynı şeymiş gibi konuşmanın bir mantığı yok.”
Çelik ayrıca medrese sisteminde eleştirel düşüncenin gelişemediğini savundu. Medrese kültüründe “seydaya karşı çıkmanın” büyük bir sorun olarak görüldüğünü söyleyen Çelik, farklı fikirlerin çoğu zaman “zındıklık” veya “mülhidlik” suçlamalarıyla bastırıldığını belirtti.
Bu bağlamda Molla Lütfi örneğini veren Çelik, matematik ve geometrinin medreseden çıkarılmasının gelecekte ciddi sorunlar doğuracağını söyleyen Molla Lütfi’nin sürgün edildiğini anlattı.
Mehmet Çelik, medreselerin neden düşünsel üretim yapamadığına ilişkin şöyle konuştu:
“Sizden öncekileri kutsadığınız zaman, imam Şafii yanılamaz dediğiniz zaman, Gazali yanılamaz dediğiniz zaman yeni bir şey söylemenin önüne engel koymuş olursunuz. Biz bunu söyleyemedik. Niye söyleyemedik? Belki fazla hürmetkar olduğumuzdan.”
