Bu metin; tarih, coğrafya, felsefe, din ve siyaset gibi farklı disiplinlerde Batı merkezli düşünce yapısının kurduğu hegemonyayı eleştirmektedir. Çünkü Batı merkezci düşünce; Türkiye’deki liberaller, solcular ve hatta İslamcı entelektüeller dahil olmak üzere tüm entelektüel grupların görüşleri üzerinde egemenlik kurmuş durumdadır. Yanlış anlaşılmaların önüne geçmek adına öncelikle iki noktaya dikkat çekmek istiyorum:
Birinci nokta: Yaklaşık 50 yıldır Almanya’da yaşayan ve 30 yıl boyunca bir Alman üniversitesinde öğretim görevlisi olarak çalışmış biriyim. Ayrıca ilk eşimin vefatından sonra, son 16 yıldır yaşamımı bir Alman kadınla sürdürmekteyim. Uzun zaman Avrupa’da yaşayan birinin Batı merkezciliği eleştirmesi yadırgayanlar olabilir.
İkinci nokta olarak şunu vurgulamak isterim: Ben, Aydınlanma değerlerine sahip çıkan biriyim ve Alman kültürünü de felsefesini de yakından tanıyorum. Özellikle bir özgürlük felsefesi olarak gördüğüm Hegel felsefesiyle yakından ilgilenen biri olarak, “Hegel’in Gölgesi” adlı kitabımda bu büyük düşünürün felsefesini açıklamaya ve farklı ülkelerde nasıl karşılık bulduğunu ortaya koymaya çalıştım.
Ancak Avrupa’nın, Aydınlanmanın özgürlük anlayışından giderek uzaklaştığını söylemek büyük bir maharet değildir; bunun için Avrupa’nın, özellikle de ABD’nin izlediği politikaları takip etmek yeterlidir.
Modern dünyanın zihinsel kodları, yüzyıllardır süregelen bir “merkez” ve “çevre” ayrımı üzerine inşa edilmiştir. Bu inşa süreci, sadece askerî ve ekonomik bir tahakkümle sınırlı kalmamış; tarihin akışından harita projeksiyonlarına, aklın tanımından inancın mahiyetine kadar her alanda Batı’yı tek geçerli özne, dünyanın geri kalanını ise pasif bir nesne olarak konumlandırmıştır. Batı, kendi yerel tecrübesini “evrensel bir hakikat” gibi sunarak diğer halkların bilincini sömürgeleştirmeye çalışmıştır. Fakat son zamanlarda Çin, Rusya ve bir ölçüde Hindistan gibi ülkelerin Batı’ya karşı meydan okuyuşuna şahitlik ediyoruz.
Tarihsel görünüm: Çizgisel ilerleme ve tekil uygarlık anlatısı
Batı merkezli tarih yazımının dışlayıcı tutumu, sadece Afrika kıtasıyla sınırlı kalmamış, Avrupa’nın hemen yanı başındaki devasa coğrafyaları da kapsamına almıştır. Bu noktada Rusya, Batı’nın “tarihin öznesi” olma iddiasına karşı sergilenen en ilginç ve en sert dışlama örneklerinden birini teşkil eder.
Batı merkezli tarih yazımı, insanlık tarihini sanki tüm yollar modern Avrupa’ya çıkmak zorundaymış gibi çizgisel bir süreç olarak kurgular. Bu anlatıda tarih; antik Yunan ve Roma’nın “rasyonel” mirasıyla başlar, “karanlık” Orta Çağ ile bir duraklama dönemi yaşar; ardından ise Rönesans, Reform ve Aydınlanma süreçleriyle zirveye ulaşır. Bu kurgusal süreklilik içinde, Batı dışındaki tüm medeniyetler ya tarihin dışına itilir ya da sadece Batı’ya hizmet eden figüranlar olarak konumlandırılır.
Sadece Afrika değil, Rusya gibi devasa güçler bile bu “tarih dışılık” yaftasından nasibini almıştır. Özellikle 18. ve 19. yüzyıl Batı düşüncesinde Rusya, Avrupa’nın bir parçası olarak görülmemiştir. Aksine Rusya; “tarihin akışına geç dahil olmuş”, “yarı barbar” veya “donmuş bir Doğu despotizmi” olarak resmedilmiştir.
Hegel’i takdir eden biri olarak, onun da bir ölçüde Avrupa merkezci düşünceden kurtulamadığını vurgulamam gerekir; ne de olsa o, yaşadığı çağın bir çocuğuydu. Fakat yine de Rusya konusunda bazı saptamalarda ve öngörülerde bulunmuştur. Hegel, Rusya’yı henüz tarihsel gelişimini tamamlamış “dünya tarihsel” bir aktör olarak görmez; onu daha çok geleceğe dair bir “vaat” veya Avrupa ile Asya arasında bir geçiş formu olarak değerlendirir:
“Rusya, şimdiden muazzam bir güç hâline gelmiş olsa da ve Avrupa’nın siyasi meselelerinde ağırlığını hissettirse de henüz kendi iç gelişimini tamamlamış bir devlet değildir. Rusya, tıpkı Amerika gibi geleceğin ülkesidir; ancak henüz dünya tarihinin asıl gelişim sürecine (tinsel olgunluğa) dahil olmamıştır. Şu anki durumuyla henüz şekillenmemiş bir hammaddeye benzer ve tinsel özgürlüğün tam bilincine erişememiş, despotik bir karakter sergilemektedir.” (Hegel)
Bu nedenle Hegel gibi isimler için Rusya, henüz “Tarih Ruhu”nun tam olarak uğramadığı bir yerdi. Hegel’e göre Rusya, Avrupa’nın olgunluğuna henüz erişememiş “çevresel” bir güçten ibaretti; ancak geleceğin ülkesi olma potansiyeline de sahipti.
Batı merkezci bakış açısı; İslam medeniyeti, Çin veya Hint toplumlarının bilimsel ve felsefi devrimlerini de benzer şekilde basitleştirir. Bu devrimleri sadece antik bilgiyi Batı’ya taşıyan “geçici köprüler” olarak görür. Bu medeniyetlerin kendi iç dinamikleri ve özgün gelişim süreçleri tamamen görmezden gelinir.
“Tarih” denildiğinde aslında kastedilen sadece “Katolik-Protestan Avrupa tarihi”dir. Dünyanın geri kalanı ise ancak Batı ile temas ettiğinde tarih sahnesine çıkmış sayılır. Bu temas da genellikle sömürgeleşme veya Batılılaşma sancıları şeklinde gerçekleşir. Bu durum, Batı dışı toplumları tarihin aktif özneleri olmaktan çıkararak onları Batı’nın “modernleştirici” etkisini bekleyen pasif nesnelere dönüştürür.
İlerleme kavramı, sadece teknolojik ve ekonomik bir büyüme olarak tanımlanır. Bu tanım gereği, farklı toplumsal örgütlenme biçimleri “ilkel” veya “tarih öncesi” olarak etiketlenir. Oysa tarih, tek bir merkeze doğru akan bir nehir değildir; aksine tarih, manyetik bir çekimle birçok farklı koldan ilerleyen devasa bir okyanustur. Batı merkezcilik ise bu okyanusu tek bir kanala hapsetmeye çalışır. Böylece insanlığın ortak hafızasını tekelleştirir ve kendi hegemonyasını “doğal bir sonuç” gibi sunar. Rusya örneğinde olduğu gibi, bir toplum ne kadar güçlü olursa olsun, eğer Batı’nın çizdiği “tarihsel gelişim şablonuna” uymuyorsa “uygarlık dairesinin dışı” olarak tanımlanmaya mahkûm edilir.
Coğrafi görünüm: Haritaların ideolojisi
Coğrafya genellikle tarafsız ve matematiksel bir bilim dalı olarak algılanır; ancak haritalar aslında ideolojik birer belgedir. Modern dünyada standart kabul edilen Mercator projeksiyonu, küre şeklindeki dünyayı düzleme aktarırken ciddi sapmalar yaratır. Bu harita; kuzey yarımküreyi, özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika’yı olduğundan çok daha büyük gösterir.
Bu durum sadece teknik bir zorunluluk değil, aynı zamanda politik bir illüzyondur. Örneğin; gerçek yüzölçümü Afrika’nın 14’te biri olan Grönland, haritada Afrika kadar büyük görünür. Avrupa kıtası olduğundan çok daha heybetli resmedilirken, Rusya bu haritalarda çok daha devasa görünür. Rusya’nın haritada büyük gösterilmesi, Batı için her zaman “tehdidkâr ve kontrol edilmesi gereken bir kütle” imajını pekiştirir. Bu görsel manipülasyon, kuzeyin güneye karşı psikolojik üstünlüğünü ve “merkez” olma iddiasını bilinçaltına kazır.
Bunun yanı sıra, 1884’te Washington’da alınan bir kararla İngiltere’deki Greenwich Gözlemevi “sıfır meridyeni” olarak kabul edilmiştir. Bu karar, Avrupa’yı dünyanın hem coğrafi hem de zamansal merkezine yerleştirmiştir. “Uzak Doğu”, “Yakın Doğu” veya “Orta Doğu” gibi kavramlar, tamamen Londra’nın veya Paris’in konumuna göre belirlenmiş yönlerdir. Dünyanın geri kalanı, kendi özgün coğrafi kimliğiyle değil, Avrupa’ya olan mesafesiyle tanımlanır. Bu terminoloji, sömürgeci bir bakış açısının mirasıdır ve haritaları birer egemenlik aracına dönüştürür.
Felsefi görünüm: Akıl tekeli ve “öteki”nin inşası
Felsefe tarihinde Batı merkezcilik, “akıl” ve “mantık” kavramlarını kendi kültürel mirasıyla özdeşleştirirken diğer tüm düşünce geleneklerini bu merkezin uzağına yerleştirir. Batılı düşünürler, antik Yunan’dan beri rasyonaliteyi Avrupalı kimliğinin bir parçası olarak görür; buna karşın Doğu’yu mistik, duygusal, irrasyonel ve “çocuksu” olarak kurgularlar.
Aydınlanma çağıyla birlikte bu ayrım daha da keskinleşmiştir. Kant’tan Hegel’e kadar birçok önemli figür, evrensel insan haklarından bahsederken “insan” tanımını kısıtlı tutmuştur; bu tanım zımnen sadece beyaz Avrupalı erkekle sınırlı kalmıştır. Hegel, Afrika’yı tarihin ve ruhun gelişiminin tamamen dışında kalan, gelişmemiş bir bölge olarak tanımlamıştır.
Batı dışı düşünce gelenekleri, felsefe literatüründe genellikle “bilgelik” veya “inanç sistemi” gibi daha düşük kategorilere sokulur ve onlara “saf felsefe” statüsü verilmez. Bu dışlayıcı tutum, evrensellik iddiası taşıyan kavramların aslında yerel bir kültürün değer yargıları olduğunu gizlemeye yarar. Kendi felsefesini tek geçerli “evrensel akıl” olarak sunan bu yapı, farklı varoluş biçimlerini “yetersiz” ilan eder. Sonuçta felsefe, evrensel bir hakikat arayışından ziyade, Batı’nın kendi kültürel üstünlüğünü meşrulaştırdığı entelektüel bir kaleye dönüştürülür.
Din ve inanç görünümü: Manevî hegemonya
Batı merkezli düşünce, “din” kavramını neredeyse tamamen Hristiyanlık pratiği ve İbrahimî geleneklerin yapısı üzerinden tanımlar. Bu bakış açısına göre bir inancın “din” sayılabilmesi için; mutlaka tek bir yaratıcı Tanrı figürü, kutsal bir kitap, belirli dogmalar ve kurumsallaşmış bir ruhban sınıfı içermesi beklenir.
Batı, bu modelin insanın doğasında var olan en tekâmül etmiş inanma biçimi olduğunu iddia eder. Bu dar tanım nedeniyle, dünyanın büyük bir kısmını oluşturan farklı inanç sistemleri küçümsenir; bunlar “batıl inanç”, “putperestlik” vb. olarak yaftalanır.
Özellikle Çin ve Hint medeniyetlerindeki Konfüçyüsçülük, Taoizm veya Hinduizm gibi derinlikli yapılar bu süzgeçten geçtiğinde büyük bir haksızlığa uğrar. Batılı anlamda “kişisel ve yargılayıcı bir Tanrı” figürü barındırmayan bu sistemler, çoğu zaman “sığ felsefe” kategorisine itilir. Batı merkezcilik, kendi monoteist yapısını rasyonel ve nihai bir aşama olarak görürken doğayla bütünleşik yaklaşımları “evrimsel sürecin alt basamakları” olarak nitelendirir. Bu manevî hegemonya, Asya’nın veya Afrika’nın farklı varoluşsal kavrayışlarını “ilkel” olarak tanımlar.
Siyasal görünüm: Ulus devlet modelinin dayatılması
Siyaset biliminde Batı merkezcilik, Batı tipi ulus-devlet modelini ve liberal demokrasiyi gelişmişliğin tek formu olarak sunar. Bu anlayışa göre bir toplumun “modern” sayılabilmesi için Avrupa’nın tarihsel süreçlerini birebir kopyalaması gerekir. Batı dışı toplumların kendi tarihsel dokularından ürettikleri özgün yönetim biçimleri; genellikle “otoriterlik” veya “başarısız devlet” etiketleriyle değersizleştirilir. Siyasal modernite evrensel bir reçete gibi sunulurken, aslında Avrupa’nın yerel tarihsel tecrübesi tüm dünyaya zorla genelleştirilir.
Bu bakış açısı, sömürgeciliğin siyasi mirasını ve bugün yaşanan küresel adaletsizlikleri “yönetim beceriksizliği” olarak sunarak asıl sorumlu olan emperyalist müdahaleleri perdeler. Uluslararası hukuk ve mevcut küresel kurumlar, büyük oranda Batılı güçlerin çıkarlarını koruyacak şekilde tasarlanmıştır. Buna rağmen “insan hakkı” ve “demokrasi” gibi kavramlar, Batı dışı coğrafyalara müdahale etmenin meşru araçları olarak kullanılır. Batı, kendini “uygarlık öğretmeni” ilan ederek diğer halklara nasıl yönetilmeleri gerektiğini dikte ederken kendi demokratik eksikliklerini de evrensel bir modelin arkasına gizler.
Sonuç
Yüzyıllardır sarsılmaz bir kale gibi ayakta duran bu Batı merkezli düşünce yapısı, bugün tarihin en büyük sarsıntılarından birini yaşamaktadır. Bu sarsıntının merkezinde, Batı hegemonyasının modern temsilcisi ve koruyucusu olan Amerika Birleşik Devletleri’nin küresel ölçekteki gerilemesi yer almaktadır. II. Dünya Savaşı sonrası kurulan ve “Pax Americana” olarak adlandırılan düzenin çözülmesi, sadece ekonomik veya askerî bir güç kaybı değil, aynı zamanda Batı’nın “evrensel akıl” ve “tekil medeniyet” iddiasının da iflasıdır.
Amerika’nın ekonomik gücünün Asya’ya kayması ve diplomatik manevra alanının daralması, Batı’nın dayattığı tarihsel ve siyasal şablonların sorgulanmasına yol açmıştır. Hegel’in “Tarih Ruhu”nun uğramadığı yerler olarak nitelediği coğrafyalar, bugün tarihin yeni özneleri olarak sahneye çıkmaktadır. Amerika’nın içe kapanması ve küresel liderlik vasfını yitirmesiyle birlikte haritaların ideolojisi bozulmakta; Batı tipi ulus-devlet dayatması yerini çok kutuplu ve özgün yönetim modellerine bırakmaktadır.
Sonuç olarak, Batı merkezli düşüncenin çöküşü, Amerika’nın jeopolitik gerilemesiyle doğrudan bağlantılıdır. İmparatorluğun maddi gücü zayıfladıkça, o gücü meşrulaştıran felsefi ve tarihsel anlatılar da etkisini kaybetmektedir. Dünya; tek bir merkezin dikte ettiği çizgisel bir süreçten, farklı medeniyetlerin kendi özgün değerleriyle var olduğu çok sesli bir geleceğe doğru evrilmektedir. Batı artık “öğretmen” değil, insanlık ailesinin sadece bir parçası olma gerçeğiyle yüzleşmek zorundadır.
