“İran değil, İslamcı aklın krizi” başlıklı ilk yazıda İslamcı düşüncenin son yıllarda yaşadığı zihinsel daralmaya dikkat çekmiş; mezhep ve devlet reflekslerinin giderek evrensel adalet perspektifinin önüne geçtiğini vurgulamıştım. Ardından kaleme aldığım “İslamcılık Neden Devletleşti?” başlıklı yazıda ise bu dönüşümün tarihsel arka planını ele almış ve İslamcı hareketlerin devlet iktidarıyla kurduğu ilişkinin düşünsel sonuçlarını tartışmıştım.
Bugün gelinen noktada krizi daha açık biçimde görebilmek için bir adım daha ileri gitmek gerekiyor. Çünkü İslam dünyasında yaşanan bu düşünsel daralmanın en görünür sonuçlarından biri, mezhep kimliğinin giderek siyasal bir fay hattına dönüşmesidir.
Bir zamanlar ümmet fikri etrafında konuşan Müslüman toplumlar bugün çoğu zaman mezhep kimlikleri üzerinden konumlanmaktadır. Bu durum yalnızca teolojik bir farklılık değildir; modern Ortadoğu siyasetinin en belirleyici kırılma noktalarından biridir.
Tarihten siyasete: Mezhep ayrılığı nasıl bir fay hattına dönüştü?
Sünni-Şii ayrımı İslam tarihinin erken dönemlerine kadar uzanır. Ancak bu ayrım yüzyıllar boyunca bugünkü kadar sert bir siyasal fay hattına dönüşmemiştir. Farklı mezhepler aynı şehirlerde yaşamış, aynı ilim havzalarında tartışmış ve aynı medeniyetin ortak kültürünü paylaşmıştır.
İslam medeniyetinin klasik dönemlerinde mezhepler çoğu zaman çatışmanın değil, ilmî çoğulculuğun bir parçası olarak görülüyordu. Fıkıh ekolleri arasındaki farklılıklar bir ayrışma sebebi değil, düşünsel zenginliğin göstergesi kabul ediliyordu.
Ne var ki modern dönemde bu tarihsel ayrım giderek siyasal bir kimliğe dönüştürüldü. Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Ortadoğu’da ortaya çıkan jeopolitik rekabetler mezhep kimliklerini yeniden harekete geçirdi. Devletler ve bölgesel güçler bu kimlikleri siyasi mücadelelerin araçlarından biri hâline getirdi.
Böylece tarihsel bir farklılık, modern siyasal rekabetin en keskin fay hatlarından birine dönüşmüş oldu.
Ortadoğu’da mezhep siyasetinin yükselişi
Bugün Ortadoğu’daki birçok kriz doğrudan mezhep kimliği üzerinden okunmaktadır. Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen gibi ülkelerde yaşanan çatışmalar yalnızca siyasi iktidar mücadeleleri değildir; aynı zamanda mezhep kimliklerinin harekete geçirildiği jeopolitik gerilimlerdir.
Bu süreçte mezhep kimliği çoğu zaman dinî bir aidiyet olmaktan çıkıp siyasi mobilizasyonun araçlarından biri hâline gelmiştir. Oysa İslam düşüncesinin klasik döneminde mezhep farklılıkları çoğu zaman ilmî tartışmaların parçasıydı; siyasal savaşların değil.
Bugün ise aynı farklılıklar siyasi kutuplaşmanın merkezine yerleştirilmektedir.
Ümmet fikrinin sessiz geri çekilişi
Mezhep siyasetinin yükselişi, ümmet fikrinin giderek zayıflamasıyla paralel ilerledi.
İslam düşüncesinde ümmet kavramı yalnızca dinî bir birlik değil; aynı zamanda ahlaki ve siyasal bir sorumluluk bilinciydi. Müslüman toplumlar arasındaki farklılıklar bu birlik fikrini ortadan kaldıran değil, zenginleştiren unsurlar olarak görülüyordu.
Modern siyaset ise bu perspektifi büyük ölçüde değiştirdi. Ulus devletlerin yükselişi, bölgesel rekabetler ve güvenlik politikaları Müslüman toplumları giderek dar kimlikler üzerinden düşünmeye yöneltti.
Böylece ümmet fikri siyasal bir gerçeklik olmaktan çıktı; çoğu zaman yalnızca sembolik bir söyleme dönüştü.
Bugün birçok tartışmada mezhep reflekslerinin ümmet perspektifinin önüne geçmesi bu dönüşümün en açık göstergesidir.
Bölünmüşlükten kimler besleniyor?
İslam dünyasındaki mezhep gerilimlerini yalnızca iç dinamiklerle açıklamak eksik olur.
Tarih boyunca büyük güçler Ortadoğu’daki bölünmüşlükten yararlanmayı başardı. Mezhep ayrışmaları çoğu zaman bölgesel rekabetleri derinleştiren ve dış müdahaleleri kolaylaştıran bir araç olarak kullanıldı.
Bu nedenle mezhep siyaseti yalnızca dinî bir mesele değil, aynı zamanda jeopolitik bir stratejidir.
Bölünmüş bir İslam dünyası, dış müdahalelere ve siyasi manipülasyonlara açık bir coğrafyaya dönüşür.
Kardeşlik ufku yeniden kurulabilir mi?
Oysa Kur’an’ın ortaya koyduğu kardeşlik fikri, mezhep kimliklerinin ötesinde ahlaki ve siyasal bir ufka işaret eder. “Müminler ancak kardeştir” ayeti yalnızca bireysel bir ahlak çağrısı değil; aynı zamanda toplumsal bir birlik perspektifidir.
İslam düşüncesi tarih boyunca farklılıklarla birlikte yaşayabilmiş bir medeniyet tecrübesi üretmiştir. Bu tecrübenin yeniden hatırlanması yalnızca teolojik bir mesele değil; aynı zamanda siyasal bir zorunluluktur.
Çünkü mezhep kimlikleri üzerinden derinleşen bölünmüşlük sürdükçe İslam dünyasının ortak bir adalet perspektifi geliştirmesi de zorlaşacaktır.
Ve belki de bugün sorulması gereken en temel soru şudur:
Müslüman toplumlar mezhep kimliklerinin ötesinde yeniden bir ümmet ufku kurabilecek mi?
Belki de daha zor ama daha önemli olan soru şudur:
İslamcı düşünce, mezhep siyasetinin ürettiği bu bölünmüşlük karşısında neden güçlü ve kuşatıcı bir entelektüel cevap üretememektedir?
Çünkü asıl kriz, mezheplerin varlığı değil; mezhep kimliklerinin siyasetin ana eksenine dönüşmesidir.
Ve bu kriz, yalnızca Ortadoğu’nun değil, modern İslam düşüncesinin de en derin kırılmalarından biridir.
