İSTANBUL (Medyascope) – Mustafa Akıncı, Kıbrıs Türk siyasetinde belediye başkanlığı, parti liderliği, milletvekilliği ve başbakan yardımcılığının ardından 2015-2020 arasında Cumhurbaşkanlığı yaptı. Lefkoşa’nın iki taraflı belediye projelerinde üstlendiği rol, federasyon temelli çözüm siyaseti, Crans-Montana müzakereleri ve 2020 Cumhurbaşkanlığı Seçimi, Akıncı’nın yaklaşık yarım asırlık siyasi kariyerinin başlıca dönemeçleri oldu. Peki Mustafa Akıncı kimdir?
Mustafa Akıncı, 28 Aralık 1947’de, o tarihte Britanya yönetimindeki Kıbrıs’ın Limasol kentinde doğdu. Lise yıllarında tiyatro ve müzikle ilgilendi. Okul bandosunda ve “Kareler” adlı müzik grubunda yer aldı.
Üniversite eğitimi için Ankara’ya giden Akıncı, 1973’te Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nden mezun oldu. Üniversite yılları Türkiye’de 68 hareketinin etkisini sürdürdüğü döneme denk geldi. Akıncı, bu dönemdeki öğrenci hareketlerinden etkilendiğini ve Kıbrıslılar Cemiyeti’nin yönetiminde görev aldığını belirtti.
Akıncı, ODTÜ’deyken aynı üniversitede psikoloji eğitimi alan Meral Birinci ile tanıştı. Akıncı ve Birinci 1974’te evlendi. Mustafa Akıncı ve Meral Akıncı’nın üç çocuğu var.
Kıbrıs Barış hareketi dönemi askerlik
Mustafa Akıncı, 1974’te Kıbrıslı Türkler’in askerî seferberliği kapsamında görev aldı. Akıncı, Lefkoşa- Dereboyu’ndaki çatışmalarda bazı arkadaşlarının yanında öldüğünü anlattı. Savaş karşıtı tutumunu savaş sırasındaki vefatların üstündeki etkisiyle ilişkilendirdiğini söyledi.
Akıncı, 2019’da verdiği bir röportajda Kıbrıs Barış Harekâtı hakkında şunları söyledi:
‘’1974’te yaşananın adı Barış Harekâtı olsa da bunun bir savaş olduğunu ve savaşın ne anlama geldiğini yaşayarak öğrendim.”
Kurucu Meclis ve Lefkoşa Türk Belediyesi
Akıncı, aktif siyasete 1975’te başladı. Kıbrıs Türk Federe Devleti’nin Kurucu Meclisi’ne seçildi.
Mustafa Akıncı, 24 Mayıs 1976’daki yerel seçimde Lefkoşa Türk Belediyesi Başkanlığı’na Toplumcu Kurtuluş Partisi’nden (TKP) aday oldu. Kampanyasını “Kırbaç düzeni değil, kardeşlik düzeni” sloganıyla yürüten Akıncı, oyların yüzde 48,99’unu aldı. Rakibi Yekta Uzunoğlu ise yüzde 31,81’de kaldı. Böylelikle Akıncı, Lefkoşa Türk Belediyesi’nin seçimle göreve gelen ilk başkanı oldu.
Akıncı, 1980’de yüzde 39,98, 1986’da ise yüzde 46,42 oyla yeniden seçildi. Belediye başkanlığını 1976’dan 1990’a kadar, 14 yıl kesintisiz sürdürdü.
Bölünmüş Lefkoşa’da iki toplumlu projeler
Mustafa Akıncı’nın belediye başkanlığı döneminde, dönemin Lefkoşa Rum Belediye Başkanı Lellos Demetriades ile ortak projeler yürütüldü. İki belediye başkanı, kentin Türk ve Rum kesimlerini kapsayan Lefkoşa Kanalizasyon Projesi ile Lefkoşa İmar Planı üzerinde anlaştı. Birleşmiş Milletler desteğiyle hayata geçirilen bu çalışmalar, iki toplum arasındaki diplomatik temasların koptuğu dönemlerde de sürdürüldü.
Lefkoşa İmar Planı 1989’da Dünya Habitat Ödülü’nü kazandı. Akıncı ve Demetriades, ortak kente yönelik çalışmaları dolayısıyla 2003’te Europa Nostra Onur Madalyası aldı. Lefkoşa Surlariçi’nin rehabilitasyonu projesi ise 2007’de Ağa Han Mimarlık Ödülü’ne layık görüldü.
Akıncı, 1983’te kurulan Kıbrıs Türk Belediyeler Birliği’nin kurucuları arasında yer aldı ve birliğin ilk başkanlığını üstlendi.
TKP liderliği ve milletvekilliği
Mustafa Akıncı, 1987- 2001 arasında Toplumcu Kurtuluş Partisi (TKP) Genel Başkanlığı görevini yürüttü. 1993’te milletvekili seçilen Akıncı, 2009’a kadar Cumhuriyet Meclisi’nde görev yaptı.
Akıncı, 1995’te ilk kez Cumhurbaşkanlığına aday oldu. Mustafa Akıncı, yüzde 14,23 oy alarak seçimi Rauf Denktaş, Derviş Eroğlu ve Özker Özgür’ün ardından dördüncü sırada tamamladı. 2000 yılındaki Cumhurbaşkanlığı seçiminde ise yüzde 11,70 oy oranıyla üçüncü sırada yer aldı.
30 Aralık 1998’de kurulan Derviş Eroğlu başbakanlığındaki UBP-TKP koalisyon hükümetinde Başbakan Yardımcısı ve Turizmden Sorumlu Devlet Bakanı olarak görev aldı. Hükümetteki bu görevi Haziran 2001’e kadar devam etti.
“General çizmeyi aştı” tartışması
Mustafa Akıncı’nın başbakan yardımcılığı döneminde, polis ve itfaiye teşkilatının askeri yapıdan çıkarılarak sivil yönetime bağlanması konusu gündeme geldi.
Dönemin Güvenlik Kuvvetleri Komutanı Tuğgeneral Ali Nihat Özeyranlı’nın polisin askeri denetimde kalmasını savunan konuşmasına tepki gösteren Akıncı, katıldığı resmi töreni terk etti. Özeyranlı’nın açıklamalarının ardından Akıncı, “General çizmeyi aştı” ifadesini kullandı. Akıncı, söz konusu gerilimi sivil siyaset ve demokratik denetim meselesi olarak nitelendirdi. UBP-TKP koalisyon hükümeti 2001 yılında sona erdi.
Barış ve Demokrasi Hareketi ve Annan Planı süreci
Akıncı, Kıbrıs sorununa federasyon temelinde çözüm öneren farklı siyasi çevrelerin bir araya geldiği Barış ve Demokrasi Hareketi’nin (BDH) kurucuları arasında yer aldı ve hareketin liderliğini üstlendi.
BDH, 2003 genel seçimlerinde yaklaşık yüzde 14 oy alarak Meclis’e altı milletvekili taşıdı. Hareket, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan’ın hazırladığı çözüm planını ve Kıbrıs’ın federal bir çatı altında Avrupa Birliği’ne tam üyeliğini savundu.
24 Nisan 2004’te yapılan referandumda Kıbrıslı Türklerin yüzde 64,91’i Annan Planı’na “evet” oyu verdi. Ancak Kıbrıslı Rumların yüzde 75,83 oranında “hayır” demesiyle plan yürürlüğe girmedi.
BDH ve TKP, 2007 yılında Toplumcu Demokrasi Partisi (TDP) çatısı altında birleşti. Akıncı, parti liderliğini Mehmet Çakıcı’ya devretti. 2009 yılında milletvekilliği görevi sona eren Akıncı, bu tarihten sonra aktif parti siyasetinden çekildi.
2015 Cumhurbaşkanlığı Seçimi
Mustafa Akıncı, 2014’te Cumhurbaşkanlığına bağımsız aday olacağını açıkladı. Seçim sürecinde Toplumcu Demokrasi Partisi’nin (TDP) yanı sıra çeşitli sol ve toplumcu çevrelerin desteğini aldı. Akıncı kampanyasını Kıbrıs sorununa çözüm, toplumsal meselelere duyarlı ve bağımsız bir Cumhurbaşkanlığı ile Türkiye ile karşılıklı saygıya dayalı ilişkiler ilkeleri üzerine kurdu.
19 Nisan 2015’te yapılan ilk turda görevdeki Cumhurbaşkanı Derviş Eroğlu yüzde 28,15, Akıncı yüzde 26,94, Sibel Siber yüzde 22,53 ve Kudret Özersay yüzde 21,25 oy aldı. Cumhuriyetçi Türk Partisi (CTP), ikinci turda Akıncı’yı destekleme kararı aldı.
26 Nisan 2015’teki ikinci turda Akıncı, 67 bin 32 oyla seçmenlerin yüzde 60,5’inin desteğini alarak KKTC’nin dördüncü Cumhurbaşkanı seçildi. Derviş Eroğlu ise 43 bin 763 oyla yüzde 39,5’te kaldı.
Türkiye ile ilişkilerde “kardeş ülke” vurgusu
Akıncı, Cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından Türkiye ile Kuzey Kıbrıs arasındaki ilişkinin “ana vatan-yavru vatan” yerine iki kardeş ülke temelinde yürütülmesi gerektiğini belirtti.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan bu açıklamalara tepki gösterdi. Akıncı ise tepkileri “Bu yavru hiç büyümesin mi?” sözleriyle yanıtladı ve Türkiye ile çatışma değil, eşitlik ve karşılıklı saygı temelinde bir ilişki kurulmasını istediğini kaydetti. Akıncı’nın siyasi çizgisi; Türkiye ile yakın bağların korunmasını savunurken, Kıbrıslı Türklerin kendi kurumları ve öz iradeleriyle karar alması prensibine dayanıyordu.
Akıncı-Anastasiadis müzakereleri
Mustafa Akıncı ile Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Nikos Anastasiadis arasındaki müzakereler 15 Mayıs 2015’te yeniden başladı. Görüşmelerin temel hedefi, Birleşmiş Milletler (BM) parametreleri doğrultusunda iki kesimli, iki toplumlu, siyasi eşitliğe dayalı ve iki kurucu devletten oluşan federal bir yapı kurmaktı.
Müzakere sürecinde ekonomi ve Avrupa Birliği başlıklarında yakınlaşma sağlansa da yönetim, güç paylaşımı, mülkiyet, toprak, güvenlik ve garantiler konularındaki görüş ayrılıkları aşılamadı.
Bu dönemde güven artırıcı önlemler çerçevesinde elektrik şebekeleri birbirine bağlandı, mayınlı arazilere ilişkin bilgiler paylaşıldı. 2018 yılında Derinya ve Aplıç sınır kapıları açıldı. 2019’da ise adanın iki tarafındaki cep telefonu operatörlerinin karşılıklı çalışması sağlandı. Akıncı, Doğu Akdeniz’deki doğal gaz kaynaklarının gerilim yerine iş birliği alanına dönüştürülmesini savunarak 2019 yılında ortak bir hidrokarbon komitesi kurulmasını önerdi.
Mont Pèlerin, Cenevre ve Crans-Montana
Müzakereler 2016 yılında İsviçre’nin Mont Pèlerin kasabasında toprak düzenlemeleri gündemiyle sürdü. Ocak 2017’de Cenevre’de gerçekleşen görüşmelerde taraflar ilk kez harita sundu ve garantör ülkeler Türkiye, Yunanistan ile Britanya’nın katılımıyla Güvenlik ve Garantiler Konferansı düzenlendi.
Çözüm sürecinin en kritik aşaması 28 Haziran-7 Temmuz 2017 tarihleri arasında İsviçre’nin Crans-Montana kasabasında yapıldı. Tüm tarafların ve garantörlerin yer aldığı konferans uzlaşma sağlanamadan çöktü. Rum tarafı asker varlığı ve garantiler konusunda ilerleme sağlanamadığını savunurken, Türk tarafı siyasi eşitlik ve dönüşümlü başkanlık başlıklarındaki uyuşmazlıklara işaret etti.
BM Genel Sekreteri António Guterres, konferansın ardından yayımladığı raporda “tarihi bir fırsatın kaçırıldığını” kaydetti.
Akıncı, 2025’te Medyascope’a verdiği söyleşide Annan Planı ve Crans-Montana süreçlerinde çözümü engelleyen tarafın Türkiye olmadığını, Nikos Anastasiadis’in dönüşümlü başkanlık ve siyasi eşitlik konularında geri adım attığını söyledi.
Berlin görüşmesi ve federasyon siyaseti
Crans-Montana zirvesinin ardından müzakere süreci uzun süre askıda kaldı. Akıncı, 25 Kasım 2019’da Berlin’de BM Genel Sekreteri António Guterres ve Rum lider Nikos Anastasiadis ile üçlü görüşmede bir araya geldi.
Taraflar görüşmede 11 Şubat 2014 tarihli ortak açıklamayı, önceki yakınlaşmaları ve Guterres’in altı maddelik çerçevesini teyit etti. Ancak bu mutabakata rağmen Akıncı’nın Cumhurbaşkanlığı döneminde kapsamlı müzakerelere dönülemedi.
2020 Cumhurbaşkanlığı seçimi
Akıncı, Şubat 2020’de ikinci dönem için bağımsız aday olduğunu duyurdu. Kampanyasını “Cevap Akıncı” sloganı etrafında kurdu; güven, kararlılık ve sorumluluk temalarını öne çıkardı. Pandemi nedeniyle ertelenen seçimin ilk turunda Ersin Tatar yüzde 32,34, Akıncı yüzde 29,80 ve Tufan Erhürman yüzde 21,71 oy aldı. CTP, ikinci turda Akıncı’yı destekleme kararı aldı.
18 Ekim 2020’deki ikinci turda Tatar oyların yüzde 51,7’sini, Akıncı ise yüzde 48,3’ünü aldı. Akıncı, yaklaşık 4 bin 400 oy farkla seçimi kaybetti. Seçim sürecinde Akıncı, Türkiye’den bazı kişi ve makamların adaylıktan çekilmesi yönünde telkinde bulunduğunu ve sahada Tatar lehine faaliyet yürütüldüğünü öne sürdü. Türkiye’nin Lefkoşa Büyükelçiliği iddiaları yalanladı.
Seçime günler kala Ersin Tatar ile Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın kapalı Maraş sahilinin açılacağını duyurması da kriz yarattı. Akıncı, Maraş adımının seçim malzemesi yapıldığını belirterek konunun Birleşmiş Milletler kararları doğrultusunda ele alınması gerektiğini kaydetti.
Akıncı’nın siyasi çizgisi
Mustafa Akıncı, siyasi hayatı boyunca Kıbrıs Türk siyasetinin toplumcu ve sosyal demokrat kanadında yer aldı. Kıbrıs sorununun, iki toplumun siyasi eşitliğine dayalı federal bir modelle çözülmesini savundu.
Akıncı’nın çözüm yaklaşımında öne çıkan başlıklar şunlardı:
- İki kurucu devlet: İki devletin kendi yetki alanlarında özerk olması.
- Siyasi eşitlik: Kıbrıslı Türklerin federal kararlara etkin biçimde katılması.
- Dönüşümlü başkanlık: Federal yönetimde başkanlığın iki toplum arasında dönüşümlü olarak yürütülmesi.
- Avrupa Birliği: Kıbrıslı Türkler ve Rumların Avrupa Birliği çatısı altında ortak bir gelecek kurması.
İç siyasette ise sivil yönetimi, demokratik denetimi, basın özgürlüğünü, toplumsal cinsiyet eşitliğini ve laikliği savundu. Kıbrıslı Türk kimliğini laik, demokratik ve çoğulcu değerler üzerinden tanımladı.
Kitapları ve bugünkü yaşamı
Akıncı, belediye başkanlığı dönemini 2010’da yayımlanan “Belediye Başkanlığında 14 Yıl – Yerel Yönetimde Demokratikleşme ve Kurumsallaşma Mücadelesi” adlı kitabında anlattı.
Siyasi anılarını ise “Yaşandığı Gibi” başlığıyla üç cilt halinde yayımladı. 2024’te yayımlanan ilk cilt 1975-1990, ikinci cilt 1991-2000, üçüncü cilt ise 2001-2009 arasındaki siyasi dönemi kapsadı. Üçüncü ciltte Annan Planı süreci, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Avrupa Birliği’ne üyeliği ve TDP’nin kuruluş adımları ele alındı.
2020’deki Cumhurbaşkanlığı görevinin ardından herhangi bir resmi makam veya parti görevi üstlenmeyen Akıncı, siyasi gelişmelere ilişkin görüşlerini kamuoyuyla paylaşmayı sürdürdü.
2025 Cumhurbaşkanlığı seçiminde federal çözümü savunan Tufan Erhürman’a destek veren Akıncı, seçimin ardından Kıbrıs sorununda diyalog kanallarının yeniden açılması gerektiğini dile getirdi.
