1 Mayıs İşçi ve Emekçi Bayramı dünyanın dört bir yanında kutlanacak. Fakat Türkiye’de, özellikle de İstanbul’da, Taksim Meydanı’nda 1 Mayıs’ın kutlanmasını AKP iktidarı yasaklıyor. Peki dünyada ve Türkiye’de 1 Mayıs nasıl kutlanıyor? Türkiye’de işçi sınıfı ne zamandan beri sokakta, Taksim ne zamandan beri yasaklanıyor? Medyascope editörleri derledi.
Türkiye’de işçi bayramı kutlanamıyor
1 Mayıs ilk kez 1909’da, o dönem Osmanlı’nın önemli işçi merkezlerinden biri olan Selanik’te kutlandı. Liman işçileri, tütün emekçileri ve sosyalist gruplar bu kutlamaların öncüsüydü.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında ise işçi hareketleri sıkı denetim altındaydı. 1 Mayıs İşçi Bayramı İstanbul’da ilk kez 1912 yılında kutlandı. Hükûmet, 1923 yılında kutlamaların kitlesel olmasını yasakladı. Kutlamalar, 1925 yılında çıkarılan Takrir-i Sükûn Kanunu ile tamamen yasaklandı.
- AYM, Taksim’in 1 Mayıs alanı olduğunu tescilledi, İstanbul Valiliği’nin engeline “hak ihlali” dedi
- DİSK Başkanı Arzu Çerkezoğlu: “1 Mayıs’ların simgesi Taksim Meydanı”
- Taksim Meydanı 1 Mayıs’a kapalı: Özgür Özel Ali Yerlikaya’dan yasağın kaldırılmasını istedi
Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK) ise uzun yıllar ardından 1976 yılında 1 Mayıs’ı Taksim’de kutladı. Çok kalabalık ve coşkuluydu. Aynı coşku 1977’ye de taşınmak istendi. Nitekim yüz binlerce kişi Taksim’e akın etti. O gün, DİSK Genel Başkanı Kemal Türkler kutlamaya katılan yüz binlerce kişiye seslendi. Konuşmanın sonunda ise Taksim’de silah sesleri duyulmaya başlandı. Meydana bakan Sular İdaresi binası ve bugünkü The Marmara Oteli üzerinden açılan ateş sonucu en az 34 kişi hayatını kaybetti, en az 130 kişi yaralandı.
Polis de meydanı dolduran kalabalığa ses bombaları ve panzerler ile müdahale etmeye başladı. Ezilenler, boğulanlar, silahla vurulanlar, panzer altında kalanlar oldu. Bu cinayetlerin sorumluları bulunamadı.
1 Mayıs 1977, “Kanlı 1 Mayıs” olarak anıldı. 12 Eylül 1980 Darbesi’nin ardından 1 Mayıs’ın Taksim’de kutlanması yasaklandı. 2007’de, uzun zaman sonra ilk kez Taksim’e çıkıldı. O 1 Mayıs’ta da gözaltılar oldu.
AKP iktidarı 2010’da 1 Mayıs’ı Taksim’e açtı, 2012’ye kadar burada kutlandı. Ancak 2013’te Taksim yeniden yasaklandı. Taksim’e çıkmak isteyenlere polis Beşiktaş, Şişli ve Beyoğlu’nda çok sert müdahale etti. Çok sayıda kişi gözaltına alındı. Sendikalar da İstanbul Valiliği’nin 2014 ve 2015 yılında 1 Mayıs’ın Taksim’de kutlanmaması kararını Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) taşıdı.
DİSK, 10 Ekim 2016’daki Ankara Gar Katliamı’nın ardından 1 Mayıs kutlamalarını Bakırköy, Maltepe gibi noktalara taşıdı.
AYM, Taksim’in kapatılmasını hak ihlali saydı
AYM, 15 Aralık’ta 2023’te başvuruyu karara başladı. Taksim’in kapatılmasını hak ihlali sayan AYM, Taksim’in işçi ve emekçilerin “ortak hafızası” ve “sembolik değeri” olduğunu vurguladı:
“Sembolik bir değeri olan Taksim Meydanı 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü ile bağlantılı ele alındığında başvurucular, diğer sendikalar ve işçiler nezdinde öneme sahiptir. Bu nedenle işçi ve sendika kültürünü oluşturan yapı taşlarından biri olan Taksim Meydanı, yalnızca 1 Mayıs günü orada bulunanların dayanışmasını değil aynı zamanda emekçilerin ortak hafızasının varlığını göstermektedir.”
AYM, kendisini o kültürün parçası gören her kişinin 1 Mayıs günlerinde “Taksim Meydanı’nın ifade ettiği anlamı doğrudan tecrübe etmek ve edindiği tecrübeyi kuşaklar boyunca aktarmak” için orada bulunma hakkı olduğunu kaydetti. 1 Mayıs’ın Taksim Meydanı ile özdeşleştiği belirtilen kararda, Taksim’in sınırlanmasının, aktarılmak istenen düşüncenin de sınırlanmasına neden olabileceği belirtildi.
Dünyada 1 Mayıs nasıl kutlandı?
İlk kez 1856’da Avustralya’nın Melbourne kentinde taş ve inşaat işçileri, günde sekiz saatlik iş günü için Melbourne Üniversitesi’nden Parlamento Evi’ne kadar bir yürüyüş düzenlediler.
1 Mayıs 1886’da Amerika İşçi Sendikaları Konfederasyonu önderliğinde işçiler günde 12 saat, haftada altı gün olan çalışma takvimine karşı, günlük 8 saatlik çalışma talebiyle iş bıraktılar. Chicago’da yapılan gösterilere yarım milyon işçi katıldı. Louisville’de 6 binden fazla siyah ve beyaz işçi birlikte yürüdü. O dönemde Louisville’deki parklar, siyahlara kapalıydı. İşçiler, sokaklarda yürüdükten sonra hep birlikte Ulusal Park’a girdi. Her eyalet ve kentte, siyah ve beyaz işçilerin birlikte yaptığı gösteriler, gazeteler tarafından “Böylece önyargı duvarı yıkılmış oldu” şeklinde yorumlandı.
4 Mayıs’ta Haymarket Meydanı’nda bir bomba patladı, ardından polis ateş açtı. Bu olayda hem polisler hem işçiler hayatını kaybetti. Olaydan sonra birçok işçi lideri idam edildi. Bu olay, işçi hareketinin sembol anlarından biri haline geldi.
Uygulanan yasal baskılarla bu gösterinin tekrarlanması engellendi. 14-21 Temmuz 1889’da toplanan İkinci Enternasyonal’de Fransız bir işçi temsilcisinin önerisiyle 1 Mayıs gününün tüm dünyada “Birlik, mücadele ve dayanışma günü” olarak kutlanmasına karar verildi. Böylece ikinci gösteri 1890 yılında yapılabildi.
Zamanla 8 saatlik iş günü birçok ülkede resmen kabul edildi. 1 Mayıs böylece işçilerin birlik ve dayanışmasını yansıtan bir bayram niteliğini kazandı.
Günümüzde sosyalist ülkelerde ve daha birçok ülkede tatil günü olan 1 Mayıs’ı işçiler büyük kitle gösterileriyle kutluyor, bazı ülkelerde 1 Mayıs siyasal bir eylem biçimini de alıyor.
