Okurlarımızı, takipçilerimizi, izleyicilerimizi ve tüm destekçilerimizi görüşlerini Medyascope’ta dile getirmeye davet ediyoruz. Yazınız editoryal ilkelerimize uyar ve Yayın Kurulumuz tarafından da uygun görülürse, web sitemizde imzanızla yayınlanacaktır. Konuşan, tartışan, farklı fikirlerin dile getirildiği bir Türkiye istiyoruz. Kadir Canatan yazdı: Ulema–devlet ittifakından patrimonyalizme – İslam dünyasının geri kalmışlığı sorunu.
Giriş
Müslüman çoğunluklu toplumlarda otoriter yönetimlerin, siyasal istikrarsızlığın, bilimsel üretimdeki yetersizliğin ve ekonomik geri kalmışlığın nedenleri, modern sosyal bilimlerin en tartışmalı meselelerinden biridir. Bu mesele etrafında geliştirilen açıklamalar genellikle iki karşıt yaklaşım arasında şekillenmektedir. Birinci yaklaşım, İslam’ın dinî ve hukuki yapısının modernleşmeye, demokrasiye ve kapitalizme elverişli olmadığını savunur. İkinci yaklaşım ise Müslüman toplumların yaşadığı bütün sorunları sömürgecilik, Batılı müdahaleler ve küresel eşitsizliklerle açıklamaya çalışır.
Ahmet T. Kuru, İslam, Otoriterlik ve Geri Kalmışlık: Küresel ve Tarihsel Bir Karşılaştırma adlı eserinde bu iki açıklama biçimini de yetersiz bulmaktadır. İslam’ı doğrudan geri kalmışlığın nedeni sayan özcü yaklaşıma karşı, Müslüman toplumların sekizinci ve on birinci yüzyıllar arasında bilim, felsefe, ticaret ve şehirleşme bakımından dünyanın en gelişmiş bölgelerini meydana getirdiğini hatırlatır. Buna karşılık bütün sorunları sömürgeciliğe bağlayan yaklaşımın da tarihsel zamanlamayı açıklayamadığını ileri sürer. Çünkü Müslüman dünyadaki entelektüel ve ekonomik durgunlaşma, Avrupa sömürgeciliğinin geniş ölçekte ortaya çıkmasından birkaç yüzyıl önce başlamıştır.
Kuru’nun temel tezi, Müslüman toplumların sorunlarının İslam’ın kendisinden değil, on birinci yüzyıldan itibaren güçlenen ulema–devlet ittifakından kaynaklandığıdır. Bu tez, Max Weber’in İslam dünyasını patrimonyal siyaset, savaşçı tabakalar, biçimsel bakımdan rasyonelleşmemiş hukuk ve bağımsız burjuvazinin zayıflığı üzerinden açıklayan görüşleriyle önemli ölçüde kesişmektedir. Bununla birlikte Kuru, Weber’in İslam’a atfettiği süreklilikçi ve kültürel açıklamanın yerine tarihsel kırılmaları, sınıf ilişkilerini ve değişebilir kurumsal ittifakları öne çıkarmaktadır.
Bu makalede önce Kuru’nun ulema–devlet ittifakı tezi ele alınacak, ardından bu tez Max Weber’in İslam dünyasına ilişkin görüşleriyle karşılaştırılacaktır.
Ahmet Kuru’nun temel sorusu: İslam mı, tarih mi?
Kuru’nun çalışmasının hareket noktası, günümüzde Müslüman çoğunluklu ülkelerin önemli bir bölümünde otoriter yönetimlerin, siyasal şiddetin ve ekonomik geri kalmışlığın dünya ortalamasının üzerinde görülmesidir. Ancak Kuru, bu durumdan hareketle İslam’ın demokrasiye, bilime veya ekonomik gelişmeye özsel olarak karşı olduğu sonucuna ulaşmaz.
Ona göre herhangi bir dinin toplumsal etkisini değerlendirebilmek için yalnızca kutsal metinlere değil, o dinin farklı tarihsel dönemlerde hangi toplumsal sınıflar, kurumlar ve siyasal yapılar tarafından temsil edildiğine bakmak gerekir. Aynı dinî kaynaklar, farklı toplumsal şartlar altında farklı siyasal ve ekonomik sonuçlar doğurabilir. Dolayısıyla İslam ile geri kalmışlık arasında doğrudan, değişmez ve zorunlu bir ilişki kurmak tarihsel gerçeklikle bağdaşmamaktadır.
Kuru, Müslüman toplumların erken dönem başarılarını bu yaklaşımın en önemli kanıtı olarak görür. Sekizinci ve on birinci yüzyıllar arasında Müslüman şehirlerinde matematik, tıp, astronomi, felsefe, coğrafya ve hukuk alanlarında büyük bir üretkenlik ortaya çıkmıştır. Aynı dönemde ticaret ağları genişlemiş, şehirleşme hızlanmış ve farklı dinî ve felsefi ekoller arasında canlı tartışmalar yaşanmıştır.
Bu tarihsel dinamizm, Kuru’ya göre yalnızca birtakım olağanüstü düşünürlerin varlığıyla açıklanamaz. Asıl belirleyici olan, toplumsal güçler arasındaki görece dengedir. Erken dönemde devlet, ulema, düşünürler ve tüccarlar arasında daha çoğulcu bir ilişki bulunmaktaydı. Âlimlerin ve düşünürlerin önemli bir bölümü ekonomik bakımdan devlete bağımlı değildi. Bazıları ticaretle uğraşıyor, bazıları özel öğretim faaliyetleriyle veya toplumsal bağışlarla geçimini sağlıyordu. Bu ekonomik bağımsızlık, onların siyasal iktidar karşısında daha eleştirel ve özerk bir konumda kalmalarına imkân veriyordu.
Toplumsal aktörler ve güç dengesi
Kuru’nun tarihsel açıklamasında dört temel toplumsal aktör öne çıkmaktadır: siyasal-askerî elitler, ulema, bağımsız düşünürler ve tüccarlar.
Erken İslam tarihinde bu aktörler arasında tam anlamıyla eşitlik bulunmasa da siyasal iktidarın toplumsal ve entelektüel hayatı bütünüyle kontrol ettiği söylenemezdi. Özellikle tüccarların ve bağımsız âlimlerin güçlü olması, devletin karşısında alternatif nüfuz alanları oluşturuyordu. Ekonomik kaynakların yalnızca devletin elinde toplanmaması, toplumsal çoğulculuğu destekliyordu.
Kuru’nun açıklamasına göre düşünsel ve ekonomik gelişme, devletin zayıf olmasına değil, devletin toplumu bütünüyle hâkimiyeti altına alamamasına bağlıdır. Güçlü fakat sınırlandırılmış bir devlet ile bağımsız toplumsal sınıfların birlikte bulunması, bilimsel ve ekonomik yaratıcılık için uygun bir ortam meydana getirir. Buna karşılık siyasal ve dinî otoritelerin birleşerek bağımsız düşünürleri ve ekonomik aktörleri dışlaması, toplumsal dinamizmi zayıflatır.
Bu nedenle Kuru’nun yaklaşımı basit bir “devlet karşıtlığı” değildir. Sorun, devletin varlığı veya gücü değil, siyasal gücün başka toplumsal aktörler tarafından dengelenememesidir.
On birinci yüzyıl kırılması ve ulema–devlet ittifakı
Kuru, Müslüman tarihindeki temel dönüşümü on birinci yüzyıl civarında meydana gelen siyasal ve kurumsal değişimlerle ilişkilendirir. Bu dönemde askerî kökenli hanedanlar güçlenmiş, toprak ve vergi gelirlerine dayalı ikta sistemleri yaygınlaşmış ve siyasal iktidarın ekonomi üzerindeki denetimi artmıştır.
Aynı dönemde medreselerin devlet yöneticileri tarafından desteklenmesi, ulemanın kurumsal statüsünü güçlendirmiştir. Medreselerin kurulması kendi başına olumsuz bir gelişme değildir. Bunlar dinî ve hukuki bilginin aktarılmasını sağlamış, belirli bir eğitim düzeni oluşturmuş ve âlimlere toplumsal saygınlık kazandırmıştır. Ancak bu kurumların siyasal iktidarın mali himayesine girmesi, ulemanın önemli bir bölümünü devlete bağımlı hâle getirmiştir.
Devlet, medreseler, kadılıklar, müftülükler ve çeşitli bürokratik görevler aracılığıyla ulemaya gelir ve statü sağlamıştır. Ulema ise siyasal iktidara dinî ve hukuki meşruiyet sunmuştur. Böylece askerî-siyasal güç ile dinî-ideolojik güç arasında karşılıklı bir dayanışma oluşmuştur.
Kuru’nun “ulema–devlet ittifakı” olarak kavramsallaştırdığı yapı, iki tarafın da çıkarına hizmet etmekteydi. Devlet, dinî meşruiyet sayesinde yönetimini daha güçlü biçimde sürdürebiliyor; ulema ise devlet desteğiyle eğitim, hukuk ve kamusal ahlak alanlarında belirleyici bir konum elde ediyordu.
Ancak bu ittifakın dışında kalan kesimler giderek zayıflamıştır. Filozoflar, bağımsız düşünürler, heterodoks dinî çevreler ve ekonomik aktörler kamusal hayattaki etkilerini kaybetmiştir. Düşünce hayatı, devlet tarafından himaye edilen belirli dinî ve hukuki yorumların sınırları içine çekilmiştir. Eleştirel ve felsefi düşünce marjinalleşirken, mevcut siyasal ve toplumsal düzeni korumaya yönelik yorumlar öne çıkmıştır.
Ulema–devlet ittifakının ekonomik sonuçları
Kuru’nun tezinde ulema–devlet ittifakı yalnızca dinî düşünceyi ve siyasal meşruiyeti etkileyen bir yapı değildir. Aynı zamanda ekonomik hayat üzerinde de önemli sonuçlar doğurmuştur.
Askerî devletlerin güçlenmesiyle birlikte ekonomik kaynaklar giderek siyasal iktidarın kontrolü altında toplanmıştır. Toprak ve vergi gelirlerinin askerî ve bürokratik görevlilere tahsis edilmesi, bağımsız mülkiyet sahibi sınıfların gelişmesini sınırlandırmıştır. Tüccarlar varlıklarını sürdürmüş olmakla birlikte siyasal iktidarı dengeleyebilecek kurumsal bir sınıfa dönüşememiştir.
Özel mülkiyetin ve ticari servetin hükümdarın keyfî müdahalelerine açık olması, uzun vadeli ekonomik yatırımları zorlaştırmıştır. Servet sahibi kişiler, ekonomik bağımsızlıklarını korumak yerine devletle yakın ilişkiler kurmaya yönelmiştir. Böylece ekonomik başarı, yenilikçilik ve girişimcilikten çok siyasal merkeze yakınlıkla ilişkilendirilmeye başlanmıştır.
Bu yapı, burjuvazinin özerk bir toplumsal güç olarak ortaya çıkmasını engellemiştir. Batı Avrupa’da tüccarlar, kentliler, zanaatkârlar ve mülk sahipleri zaman içinde siyasal otoriteyi sınırlandıran kurumlar geliştirmiştir. Müslüman toplumlarda ise ekonomik aktörler çoğunlukla devletin denetimi altında kalmış ve kendilerine ait özerk siyasal kurumlar oluşturamamıştır.
Kuru’ya göre Müslüman toplumların geri kalmışlığı, ticaretin veya servetin bütünüyle yokluğundan değil, ekonomik aktörlerin siyasal ve kurumsal bağımsızlık kazanamamasından kaynaklanmıştır.
İstilalar, imparatorluklar ve kurumsal süreklilik
Kuru, Haçlı seferleri ve Moğol istilalarının Müslüman coğrafyasında büyük yıkımlara yol açtığını kabul eder. Şehirler tahrip olmuş, ticaret yolları zarar görmüş ve entelektüel merkezler zayıflamıştır. Ancak bu istilaları geri kalmışlığın tek veya başlangıçtaki sebebi olarak görmez.
Ulema–devlet ittifakının temelleri söz konusu istilalardan önce ortaya çıkmıştı. İstilalar bu yapıyı meydana getirmekten çok onu güçlendirmiştir. Güvenlik kaygısının arttığı dönemlerde toplumların askerî yöneticilere ve düzeni meşrulaştıran dinî otoritelere duyduğu ihtiyaç artmıştır. Böylece olağanüstü şartlar altında güçlenen devletçi ve güvenlikçi düzen, zamanla kalıcı bir siyasal modele dönüşmüştür.
Osmanlı, Safevî ve Babür imparatorlukları bu modelin farklı biçimlerini temsil etmiştir. Bu imparatorluklar askerî ve idarî bakımdan güçlü olmuş, geniş coğrafyaları yönetmiş ve büyük medeniyet merkezleri meydana getirmiştir. Bununla birlikte siyasal iktidarın aşırı merkezîleşmesi, bağımsız ekonomik sınıfların ve düşünce çevrelerinin gelişmesini sınırlandırmıştır.
Kuru, bu imparatorlukları basitçe başarısız devletler olarak değerlendirmez. Askerî, mimari ve idarî başarılarını kabul eder. Ancak askerî gücün bilimsel ve ekonomik yenilenmeyle desteklenmediğini belirtir. Güçlü imparatorluk yapısı, Avrupa’da ortaya çıkan teknolojik ve kurumsal değişimlerin öneminin geç fark edilmesine de yol açmıştır.
Sömürgecilik ve modern otoriterlik
Kuru, Avrupa sömürgeciliğinin Müslüman toplumlar üzerindeki yıkıcı etkilerini küçümsemez. Sömürgecilik, siyasal bağımsızlığı ortadan kaldırmış, ekonomik kaynakları dış güçlerin kontrolüne açmış ve birçok bölgede toplumsal kurumları tahrip etmiştir.
Ancak ona göre sömürgecilik, Müslüman dünyadaki gerilemenin başlangıç sebebi değil, daha önce oluşmuş kurumsal ve ekonomik zayıflığın sonucudur. Avrupa devletlerinin Müslüman coğrafyaları üzerinde üstünlük kurabilmesi, bilim, teknoloji, üretim kapasitesi ve askerî örgütlenme alanlarında önceden ortaya çıkmış farklarla bağlantılıdır.
Modern dönemde gerçekleştirilen reformlar da çoğu zaman ulema–devlet ittifakının ürettiği devlet merkezli yaklaşımı aşamamıştır. Osmanlı’dan Mısır’a, İran’dan Türkiye’ye kadar birçok ülkede modernleşme askerî ve bürokratik elitler tarafından yukarıdan aşağıya yürütülmüştür. Ordular, okullar ve bürokratik kurumlar modernleştirilmiş; fakat bağımsız düşünürlerin, girişimcilerin, üniversitelerin ve sivil toplumun güçlenmesine yeterince imkân verilmemiştir.
Bu nedenle Kuru, laik otoriterlik ile dinî otoriterlik arasında yapısal bir benzerlik görür. Her iki model de güçlü devleti merkeze almakta, toplumu yukarıdan biçimlendirmeye çalışmakta ve bağımsız toplumsal aktörleri sınırlamaktadır. Devletçi İslamcı hareketler, geleneksel ulema–devlet ittifakını dinî bir söylemle sürdürürken; askerî-bürokratik laik rejimler aynı ittifakın devlet merkezli yönünü farklı bir ideoloji altında devam ettirebilmektedir.
Kuru’nun çözümü bu nedenle yalnızca laikleşme veya dinî reform değildir. Esas ihtiyaç, devlet ve dinî otorite karşısında bağımsız düşünürlerin, girişimcilerin, orta sınıfların, üniversitelerin ve sivil toplum örgütlerinin güçlenmesidir.
Max Weber’in İslam dünyasına yaklaşımı
Max Weber’in İslam’a ilişkin görüşleri tek bir eserde sistematik olarak toplanmamıştır. Bu görüşler din sosyolojisi, hukuk sosyolojisi, egemenlik tipleri ve kapitalizmin doğuşuyla ilgili çalışmalarına dağılmıştır. Weber, İslam dünyasını açıklarken dinî ahlak, savaşçı sınıflar, patrimonyal siyaset, hukuk düzeni ve şehirlerin yapısı üzerinde durur.
Weber’in temel sorusu, modern ve rasyonel kapitalizmin neden Batı Avrupa’da ortaya çıktığıdır. Bu soruya cevap ararken farklı medeniyetlerin dinî ahlaklarını, siyasal yapılarını ve hukuk düzenlerini karşılaştırır. İslam dünyası da bu karşılaştırmalı sosyolojinin önemli örneklerinden biridir.
Weber, İslam’ın tarihsel taşıyıcı tabakasını büyük ölçüde savaşçı gruplar olarak görür. Ona göre Hz. Muhammed’in peygamberî hareketi, Medine döneminde siyasal ve askerî bir topluluk hâline gelmiş; sonraki fetihlerle birlikte savaşçı tabakalar dinin toplumsal gelişiminde belirleyici olmuştur.
Bu nedenle İslam, Weber’in tipolojisinde “savaşçı dini” olarak nitelendirilir. Buradaki savaşçılık, İslam’ın sadece şiddet içeren bir din olduğu anlamına gelmez. Asıl vurgu, İslam’ın tarihsel gelişiminde fetihlerin, ganimetin, askerî örgütlenmenin ve siyasal yönetimin büyük rol oynamasıdır.
Weber’e göre dinî ve siyasal otoritenin erken dönemde aynı liderlik altında birleşmesi, İslam toplumlarında din ile devlet arasında güçlü bir bağ oluşturmuştur. Bu yapı, siyasal iktidarın dinî meşruiyet kazanmasını kolaylaştırmış, dinî hukuk ile yönetim arasında yakın bir ilişki meydana getirmiştir.
Patrimonyalizm, sultanizm ve prebendal yapı
Weber, İslam dünyasındaki devletleri çoğunlukla patrimonyal egemenlik modeliyle açıklar. Patrimonyal yönetimde devlet, hükümdarın kişisel hanesinin genişlemiş biçimi gibidir. Kamu görevleri, hükümdara kişisel sadakat temelinde dağıtılır; devlet gelirleri ile hükümdarın özel gelirleri arasındaki sınırlar belirsizleşir.
Patrimonyalizmin daha uç biçimi sultanizmdir. Sultanist yönetimde hükümdarın iradesi geleneksel kurallarla bile yeterince sınırlandırılamaz. Bürokrasi, hukuk ve askerî örgütlenme, hükümdarın kişisel otoritesine bağlı olarak işler.
Weber, Müslüman devletlerde görülen ikta, tımar ve benzeri gelir tahsisi uygulamalarını prebendal düzen kavramıyla yorumlar. Askerler ve memurlar, kendilerine ait bağımsız mülkiyet temelinde değil, devlet tarafından tahsis edilen gelir kaynakları üzerinden güç kazanırlar. Bu nedenle siyasal iktidardan bağımsız bir aristokrasi veya ekonomik sınıf meydana getiremezler.
Bu açıklama, Kuru’nun askerî devletlerin ekonomik kaynakları denetim altına alması ve bağımsız sınıfların gelişmesini engellemesi teziyle açık biçimde örtüşmektedir.
İslam şehri, burjuvazi ve rasyonel kapitalizm
Weber, İslam dünyasında ticaretin ve güçlü tüccarların varlığını inkâr etmez. Müslüman şehirlerinin uzun mesafeli ticaret ağlarının merkezleri olduğunu kabul eder. Ancak ona göre bu tüccarlar, Batı Avrupa’daki gibi hükümdarı sınırlandırabilen özerk bir burjuvaziye dönüşememiştir.
Batı şehirlerinde kentliler zamanla hukuki ayrıcalıklar elde etmiş, şehir yönetiminde söz sahibi olmuş ve feodal beyler ile krallar karşısında kolektif haklar geliştirmiştir. Bu süreç, bağımsız şehir kurumlarının ve yurttaşlık bilincinin ortaya çıkmasına katkıda bulunmuştur.
Weber’e göre İslam şehirleri ise çoğunlukla askerî, idarî veya saray merkezleri olarak kalmıştır. Şehir halkı dinî, etnik, mezhebî ve mesleki gruplara ayrılmış; bütün kentlileri birleştiren özerk bir yurttaşlık kurumu yeterince gelişmemiştir. Bu nedenle tüccarlar ekonomik bakımdan güçlü olsalar bile siyasal ve hukuki bakımdan bağımsız bir sınıfa dönüşememiştir.
Bu görüş, Kuru’nun bağımsız tüccarların ve girişimcilerin zayıflamasıyla ilgili açıklamasıyla örtüşür. Fakat Kuru, erken İslam tarihinde tüccarların Weber’in düşündüğünden daha bağımsız ve yaratıcı bir rol oynadığını savunur.
Kadı adaleti ve hukuki rasyonellik
Weber’in İslam hukukuna ilişkin en tartışmalı kavramlarından biri “kadı adaleti”dir. Weber, modern kapitalizmin gelişebilmesi için hukukun genel, soyut, öngörülebilir ve biçimsel kurallara dayanması gerektiğini düşünür. Ekonomik aktörler uzun vadeli kararlar alabilmek için hukuki sonuçları önceden hesaplayabilmelidir.
Weber’e göre kadı, somut olayın şartlarını, hakkaniyeti, yerel gelenekleri ve dinî ilkeleri dikkate alarak karar vermektedir. Bu karar biçimi maddi adalete yönelik olabilir; fakat genel ve biçimsel kurallara dayanmadığı ölçüde ekonomik hesaplanabilirliği azaltır.
Weber, İslam hukukunu bütünüyle kuralsız veya mantıksız görmekten ziyade, onun modern Batı hukukundaki biçimsel rasyonelliğe ulaşmadığını savunur. Ancak çağdaş İslam hukuku araştırmaları, Weber’in bu yaklaşımının mezhep doktrinlerini, hukuk usulünü, fetva geleneğini ve mahkeme kayıtlarındaki sürekliliği yeterince hesaba katmadığını göstermiştir.
Kuru’nun yaklaşımı burada Weber’den ayrılır. Weber, İslam hukukunun iç yapısına ve kutsal hukuk niteliğine vurgu yaparken Kuru, hukuki katılaşmayı ulemanın siyasal iktidarla bütünleşmesinin sonucu olarak görür. Kuru’ya göre sorun İslam hukukunun özü değil, hukuk üretiminin bağımsızlığını kaybetmesidir.
Kuru ile Weber’in örtüştüğü noktalar
Kuru ile Weber’in en önemli ortak noktası, Müslüman toplumların sorunlarını yalnızca dinî metinler üzerinden açıklamamalarıdır. Her iki düşünür de siyasal iktidar, toplumsal sınıflar, hukuk ve ekonomik kurumlar arasındaki ilişkilere dikkat çeker.
İlk ortaklık, askerî ve siyasal elitlerin ağırlığıdır. Weber, patrimonyal ve sultanist yönetimlerin toplumsal özerkliği sınırladığını savunur. Kuru ise askerî devletlerin ulema ile ittifak kurarak siyasal ve entelektüel hayatı kontrol ettiğini ileri sürer.
İkinci ortaklık, bağımsız burjuvazinin zayıflığıdır. Weber’e göre Müslüman dünyada tüccarlar mevcut olmakla birlikte siyasal iktidarı sınırlandırabilen özerk bir sınıf hâline gelememiştir. Kuru’ya göre de tüccar ve girişimcilerin devlet karşısında zayıflaması, ekonomik geri kalmışlığın temel nedenlerinden biridir.
Üçüncü ortaklık, devlete bağımlı gelir sistemlerinin etkisidir. Weber’in prebendalizm kavramıyla açıkladığı yapı, askerî ve bürokratik görevlilerin gelirlerini devletten elde etmesini ifade eder. Kuru’nun ulema–devlet ittifakı tezinde de ulema, medrese, kadılık ve bürokratik görevler aracılığıyla devlet kaynaklarına bağımlı hâle gelir.
Dördüncü ortaklık, hukuk ile ekonomik gelişme arasındaki ilişkidir. Weber, hesaplanabilir ve öngörülebilir hukukun kapitalist gelişme için gerekli olduğunu savunur. Kuru da özel mülkiyet güvenliği, girişim özgürlüğü ve siyasal iktidarın ekonomik hayata keyfî müdahalelerinin sınırlandırılması üzerinde durur.
Beşinci ortaklık, karşılaştırmalı tarihsel yöntemdir. Weber, modern kapitalizmin neden Batı’da ortaya çıktığını açıklamak için dünya dinlerini ve medeniyetlerini karşılaştırır. Kuru ise Müslüman dünyasının erken dönemdeki üstünlüğünü ve sonraki gerilemesini Batı Avrupa’nın yükselişiyle karşılaştırır.
Kuru ile Weber’in ayrıldığı noktalar
İki düşünür arasındaki temel ayrılık, İslam’ın açıklamadaki konumudur. Weber’in yaklaşımında İslam’ın dinî ahlakı, savaşçı karakteri ve hukuk yapısı, Müslüman toplumların tarihsel gelişimini sınırlayan uzun süreli kültürel etkenler olarak görünür.
Kuru ise İslam’ın kendisini nedensel açıklamanın dışına çıkarır. Ona göre aynı İslam, erken dönemde bilimsel, felsefi ve ticari gelişmeyi engellememiştir. Dolayısıyla sonraki gerileme dinin özüyle değil, değişen sınıf ve iktidar ilişkileriyle açıklanmalıdır.
İkinci ayrılık, erken İslam tarihinin değerlendirilmesidir. Weber, erken İslam’da savaşçı grupların ve fetih düzeninin rolünü öne çıkarır. Kuru ise bu dönemde tüccarların, bağımsız âlimlerin ve filozofların güçlü olduğunu vurgular. Weber daha süreklilikçi bir İslam tasviri sunarken Kuru açık bir tarihsel kırılma modeli geliştirir.
Üçüncü ayrılık, fikirler ile sınıflar arasındaki öncelik ilişkisidir. Weber, dinî ahlakın ekonomik davranışlar ve toplumsal kurumlar üzerindeki bağımsız etkisine büyük önem verir. Kuru ise düşünce sistemlerini daha çok onları taşıyan toplumsal aktörler ve kurumsal çıkarlar üzerinden açıklar.
Dördüncü ayrılık, ulemanın konumudur. Weber’in analizinde fakihler ve kadılar patrimonyal-dinî düzenin parçaları olarak ele alınır; fakat ulema ile devlet arasındaki ittifak başlı başına merkezi bir açıklama modeli hâline gelmez. Kuru’da ise ulema, tarihsel dönüşümün ana aktörlerinden biridir.
Beşinci ayrılık, hukukun nedensel açıklamasında görülür. Weber, İslam hukukunun biçimsel rasyonellik açısından taşıdığı sınırlamalardan hareket eder. Kuru ise hukukun katılaşmasını devletin ulema üzerindeki kurumsal ve mali etkisine bağlar. Weber hukuk biçiminden siyasal ve ekonomik sonuçlara giderken Kuru siyasal ittifaktan hukuki sonuçlara ulaşır.
Altıncı ayrılık, çözüm perspektifidir. Weber esas olarak tarihsel ve karşılaştırmalı bir açıklama sunar. Kuru ise Müslüman toplumların geleceğine ilişkin açık bir öneride bulunur. Devletin ve dinî otoritenin karşısında bağımsız düşünebilen, ekonomik kaynak üretebilen ve örgütlenebilen toplumsal aktörlerin güçlendirilmesi gerektiğini savunur.
Weberci bir yaklaşımla Weber’in eleştirisi
Ahmet Kuru’nun yaklaşımı, belirli yönleriyle Weberci olmakla birlikte Weber’in İslam yorumuna yönelik önemli bir düzeltme de içermektedir. Kuru, Weber gibi toplumsal taşıyıcılara, siyasal otorite biçimlerine, hukuka, ekonomik sınıflara ve şehir kurumlarına önem verir. Bu bakımdan Weber’in karşılaştırmalı tarihsel sosyolojisine yakındır.
Ancak Weber’in İslam’ı savaşçı tabakalar, patrimonyal yönetim ve rasyonelleşmemiş hukuk üzerinden büyük ölçüde bütünlüklü ve süreklilik gösteren bir medeniyet tipi olarak tanımlamasını kabul etmez. Kuru’ya göre Müslüman toplumların tarihi tek bir kurumsal veya kültürel mantık tarafından belirlenmemiştir. Erken dönemin çoğulcu ve ticari yapısı ile on birinci yüzyıldan sonra güçlenen askerî-devletçi yapı birbirinden ayrılmalıdır.
Bu nedenle Kuru’nun çalışması, bir anlamda “Weberci kavramlarla Weber’in İslam tezini yeniden düşünme” girişimidir. Weber’in patrimonyalizm, bağımsız burjuvazinin yokluğu ve hukuki hesaplanabilirlik konusundaki tespitlerini benimser; fakat bu olguların İslam’ın özünden kaynaklandığı görüşünü reddeder.
Kuru’nun açıklamasının Weber’e göre önemli üstünlüklerinden biri, tarihsel değişimi daha açık biçimde gösterebilmesidir. Eğer İslam dünyasının sorunları doğrudan dinî kaynaklardan meydana gelmiş olsaydı, Müslümanların erken dönemde bilimsel ve ekonomik bir üstünlük kurması açıklanamazdı. Kuru’nun dönemlendirmesi, aynı medeniyet içinde hem yükselişi hem de gerilemeyi açıklama imkânı sunmaktadır.
Bununla birlikte Kuru’nun yaklaşımı da bazı sorulara açıktır. Ulemayı tek ve homojen bir sınıf olarak ele almak, devletle çatışan veya siyasal iktidarı sınırlandıran âlimlerin rolünü gölgede bırakabilir. Ayrıca Müslüman dünyasındaki farklı bölgelerin aynı tarihsel modele ne ölçüde uyduğu tartışmalıdır. Osmanlı, İran, Hindistan, Kuzey Afrika ve Güneydoğu Asya’daki devlet–ulema ilişkileri birbirinden önemli ölçüde farklılaşmıştır.
Dolayısıyla ulema–devlet ittifakı güçlü bir açıklama sunmakla birlikte bütün dönemleri ve bölgeleri tek başına açıklayan değişmez bir formül olarak kullanılmamalıdır.
Sonuç
Ahmet Kuru, Müslüman toplumların otoriterlik ve geri kalmışlık sorununu İslam’ın dinî özüne veya yalnızca dış müdahalelere bağlayan yaklaşımların dışına çıkmaktadır. Onun açıklamasının merkezinde, on birinci yüzyıldan itibaren askerî devletler ile ulema arasında kurulan ittifak yer almaktadır.
Bu ittifak siyasal iktidara dinî meşruiyet, ulemaya ise kurumsal ve ekonomik güç sağlamıştır. Buna karşılık bağımsız düşünürleri, filozofları, tüccarları ve girişimcileri zayıflatmıştır. Siyasal, dinî ve ekonomik gücün sınırlı sayıda aktörün elinde toplanması, düşünsel çoğulculuğun, ekonomik rekabetin ve kurumsal yenilenmenin önünü kapatmıştır.
Max Weber’in İslam dünyasına ilişkin görüşleri, askerî-siyasal elitlerin ağırlığı, patrimonyal yönetim, bağımsız burjuvazinin zayıflığı ve hukuki öngörülebilirlik sorunları bakımından Kuru’nun teziyle önemli ölçüde örtüşmektedir.
Bununla birlikte Weber, İslam’ın tarihsel ve dinî karakterini açıklamanın merkezine yerleştirirken Kuru, belirli bir dönemde ortaya çıkmış sınıfsal ve kurumsal ittifakı merkeze alır. Weber’de İslam dünyasının yapısal özellikleri daha süreklilik gösteren bir medeniyet tipi olarak sunulurken Kuru’da tarihsel kırılmalar ve değişebilir güç ilişkileri öne çıkar.
Bu fark, iki yaklaşımın geleceğe bakışını da belirlemektedir. Weber’in açıklaması, İslam dünyasının sorunlarının köklü bir dinî ve medeniyet yapısıyla bağlantılı olduğu izlenimini verir. Kuru’nun yaklaşımı ise bu sorunların tarihsel olarak üretildiği ve dolayısıyla tarihsel olarak değiştirilebileceği düşüncesine dayanır.
Kuru’nun temel mesajı, Müslüman toplumların yeniden gelişebilmesi için dinin kamusal hayattan çıkarılmasının veya devletin bütünüyle zayıflatılmasının gerekmediğidir. Asıl ihtiyaç, dinî ve siyasal iktidarların tekelleşmesini engelleyecek çoğulcu bir toplumsal yapı kurmaktır. Bağımsız âlimlerin, eleştirel düşünürlerin, girişimcilerin, üniversitelerin, orta sınıfların ve sivil toplum kuruluşlarının güçlenmesi, devlet ile toplum arasında yeni bir denge oluşturabilir.
Bu açıdan değerlendirildiğinde Müslüman dünyasının temel sorunu, yalnızca din ile modernlik arasındaki bir uyumsuzluk değildir. Esas sorun, bilgiyi, serveti ve meşruiyeti üreten toplumsal güçlerin siyasal otorite karşısında bağımsızlaşamamasıdır. Kuru’nun Weber’le kesiştiği temel nokta burasıdır. Ondan ayrıldığı nokta ise bu durumu İslam’ın değişmez bir özelliği değil, tarihsel olarak oluşmuş ve yeniden düzenlenebilir bir iktidar ilişkisi olarak görmesidir.
