İSTANBUL (Medyascope) – Abdullah Öcalan’ın 1999’da yakalanmasının ardından ardından çatışmaları sona erdirmek amacıyla Topluma Kazandırma Kanunu, Demokratik Açılım, Oslo görüşmeleri ve Çözüm Süreci gibi birçok girişim hayata geçirildi. TBMM’deki yeni çerçeve yasa teklifiyle birlikte yeniden gündeme gelen sürecin kronolojisini derledik. İşte PKK’lılar için daha önce yapılan yasal düzenlemeler…
Abdullah Öcalan’ın 15 Şubat 1999’da Kenya’da yakalanmasından bu yana geçen 27 yılda PKK ile çatışmayı sona erdirmek amacıyla farklı dönemlerde çeşitli girişimlerde bulunuldu. Topluma Kazandırma Kanunu, Demokratik Açılım, Oslo görüşmeleri ve 2013-2015 Çözüm Süreci bu arayışların en önemli aşamalarını oluşturdu. Ancak her girişim, farklı nedenlerle kalıcı bir sonuca ulaşamadı.
TBMM’ye sunulan yeni çerçeve yasa teklifiyle birlikte, “Terörsüz Türkiye” olarak adlandırılan yeni süreçte silah bırakma, toplumsal bütünleşme ve hukuki düzenlemeler yeniden gündeme geldi. Peki, Abdullah Öcalan’ın 1999’da yakalanmasından bu yana PKK meselesinin çözümü için hangi adımlar atıldı, hangi süreçler yaşandı ve neden sonuçsuz kaldı? Son çeyrek yüzyılın çözüm girişimlerini kronolojik olarak derledik.
- Çerçeve yasa Meclis’te: Yasada neler var, kimler yararlanacak?
- İşte çerçeve yasada neler var: Teklifin tam metni
PKK kendini 2002’de de feshetti
1999’da PKK lideri Abdullah Öcalan’ın yakalanmasının ardından örgüt tek taraflı ateşkes ilan ederken, silahlı unsurlarının Türkiye sınırları dışına çekilmesi yönünde karar aldı. Çatışmaların önemli ölçüde azaldığı bu dönemde örgüt, 2002’de düzenlediği 8. Kongre’de kendini feshettiğini açıklayarak KADEK (Kürdistan Özgürlük ve Demokrasi Kongresi) adını aldı.
Ancak bu yapılanma da uzun ömürlü olmadı ve 2003’te Kongra-Gel (Kürdistan Halk Kongresi) kuruldu. Aynı yıllarda örgütte çözülmeler yaşanırken, 2002 yılında yaklaşık 1500 örgüt mensubunun ayrıldığı ifade edildi.
Topluma Kazandırma Kanunu
AKP’nin 2002 sonunda iktidara gelmesiyle Avrupa Birliği uyum süreci kapsamında demokratikleşme adımları hız kazandı. Olağanüstü Hâl uygulaması sona erdirilirken, Kürtçe yayın ve kurslara yönelik bazı kısıtlamalar da gevşetildi. Bu atmosferde hükümet, dağdan dönüşleri teşvik etmek amacıyla 4959 sayılı Topluma Kazandırma Kanunu‘nu hazırladı.
29 Temmuz 2003’te TBMM’de kabul edilen 4959 sayılı Topluma Kazandırma Kanunu, önceki “pişmanlık” yasalarından farklı olarak “pişmanlık” kavramını öne çıkarmak yerine toplumsal entegrasyonu esas aldı. Kanunla, silahlı eylemlere katılmamış veya örgüt içinde alt düzey faaliyetlerde bulunmuş kişilere cezasızlık ya da ceza indirimi imkânı tanındı. Yasa kapsamında yüzlerce örgüt mensubu teslim olsa da beklenen kitlesel çözülme gerçekleşmedi.
Yeniden çatışma süreci ve yeni reformlar
Bu sırada 2003’te Kongra-Gel adını alan örgüt, 1 Haziran 2004’te eylemsizlik kararını sona erdirdiğini açıkladı. Böylece yaklaşık beş yıl süren görece çatışmasız dönem kapanırken, güvenlik güçleri ile örgüt arasındaki çatışmalar yeniden yoğunlaşmaya başladı.
2005’in ilk yarısında AKP hükümeti, AB üyelik sürecinin de etkisiyle demokratikleşme reformlarını sürdürdü. Kürtçe yayın ve kültürel haklara ilişkin bazı düzenlemeler hayata geçirilirken, Kürt meselesinin yalnızca güvenlik politikalarıyla çözülemeyeceğine yönelik değerlendirmeler hükümet çevrelerinde daha görünür hâle geldi.
2005: “Kürt sorunu benim de sorunumdur”
Dönemin Başbakanı Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, 12 Ağustos 2005’te Diyarbakır’da yaptığı konuşmada “Kürt sorunu” ifadesini kullandı ve şu sözleri söyledi:
“Kürt sorunu bu milletin bir parçasının değil, herkesin sorunudur. Kürt sorunu benim de sorunumdur.”
Erdoğan, konuşmasında geçmişte yapılan hataların inkâr edilemeyeceğini belirterek daha fazla demokrasi ve vatandaşlık hukuku temelinde çözüm arayışını savundu. Bu konuşma, ilerleyen yıllarda Demokratik Açılım ile Çözüm Süreci’ne uzanacak siyasi çizginin ilk güçlü işaretlerinden biri kabul edildi.
Bu dönem, çatışmaların sürdüğü, ancak siyasi çözüm arayışının da söylem düzeyinde güç kazanmaya başladığı bir geçiş evresi olarak öne çıktı.
Oslo görüşmeleri
2008’de Norveç’in başkenti Oslo’da devlet temsilcileri ile PKK temsilcileri arasında doğrudan görüşmeler gerçekleştirildi. Böylece kamuoyundan gizli yürütülen Oslo görüşmeleri başlamış oldu.
2008’den itibaren MİT yetkilileri ile PKK temsilcileri, Norveç’in başkenti Oslo’da bir dizi görüşme gerçekleştirdi. Görüşmelerde çatışmaların sona erdirilmesi, PKK’nın silahsızlandırılması, demokratikleşme adımları ve örgüt mensuplarının topluma kazandırılması gibi başlıklar ele alındı. Dönemin Başbakanlık Müsteşar Yardımcısı ve daha sonra MİT Müsteşarı olan Hakan Fidan da devlet heyetinde yer aldı.
2009 Demokratik Açılım süreci
Oslo görüşmeleri sürerken 14 Nisan 2009’da Demokratik Açılım’ın resmen ilan edilmesinden önce ilk büyük KCK operasyonu gerçekleştirildi. Diyarbakır merkezli operasyonlarda çok sayıda belediye başkanı, DTP yöneticisi, parti çalışanı ve sivil toplum temsilcisi gözaltına alındı. Sonraki iki yıl boyunca operasyonlar dalgalar halinde sürdü. Aralarında belediye başkanları, il ve ilçe başkanları, avukatlar, akademisyenler, gazeteciler ve insan hakları savunucularının da bulunduğu çok sayıda kişi KCK soruşturmaları kapsamında tutuklandı.
Oslo görüşmeleri devam ederken hükümet, 29 Temmuz 2009’da Demokratik Açılım sürecini başlattı. Böylece bir yandan kamuya açık siyasi reformlar tartışılırken, diğer yandan Oslo’da devlet ile PKK arasında gizli müzakereler sürdürüldü.
İçişleri Bakanı Beşir Atalay’ın koordinasyonunda yürütülen süreç, daha sonra Milli Birlik ve Kardeşlik Projesi adını aldı.
Hükümet, açılım kapsamında ifade ve kültürel hakların genişletilmesini, toplumsal barışın güçlendirilmesini ve terörün sona erdirilmesini hedefledi. Bu dönemde Kürtçe yayın yapan devlet televizyonu TRT 6’nın (bugünkü TRT Kurdî) yayınları sürerken, üniversitelerde Kürt dili ve edebiyatı bölümleri açıldı. Kürtçe üzerindeki bazı kısıtlamalar kaldırıldı ve farklı toplumsal kesimlerle istişare toplantıları düzenlendi.
Sürecin en tartışmalı gelişmelerinden biri ise 19 Ekim 2009’da Habur Sınır Kapısı’ndan Türkiye’ye giriş yapan PKK mensupları ve Mahmur Kampı’ndan gelen grubun karşılanması oldu. “Barış Grubu” olarak adlandırılan 34 kişinin sınırda ve Diyarbakır’da coşkuyla karşılanmasına ilişkin görüntüler kamuoyunda geniş tartışma yarattı. Muhalefet partileri hükümeti sert şekilde eleştirirken, hükümet de sürecin yönetilişine ilişkin yöntem değişikliğine gitti.
“Demokratik Açılım”dan “Milli Birlik ve Kardeşlik Projesi”ne ve ardından yeniden başlayan çatışmalar
“Demokratik Açılım” ifadelerinin yerine zamanla “Milli Birlik ve Kardeşlik Projesi” kullanılmaya başlandı. Ancak tartışmalar dinmedi.
Aynı dönemde KCK soruşturmaları genişletildi. 2009’dan itibaren düzenlenen operasyonlarda çok sayıda DTP ve daha sonra BDP’li siyasetçi, belediye başkanı, avukat, akademisyen ve sivil toplum temsilcisi gözaltına alındı veya tutuklandı. Hükümet operasyonların PKK’nın şehir yapılanmasına yönelik olduğunu savunurken, Kürt siyasi hareketi ve insan hakları örgütleri soruşturmaların demokratik siyaseti hedef aldığını öne sürdü.
Öte yandan, kamuoyuna yansımayan Oslo görüşmeleri devam etti. Devlet adına MİT yetkilileri ile PKK temsilcileri arasında Norveç’in başkenti Oslo’da yürütülen müzakerelerde silahsızlanma, demokratikleşme ve çatışmaların sona erdirilmesi gibi başlıklar ele alındı. Böylece hükümet bir yandan kamuoyuna açık reform sürecini yürütürken, diğer yandan örgütle müzakerelerini sürdürdü.
2010 ve 2011 yıllarında çatışmaların yeniden yoğunlaşması ve güvenlik operasyonlarının artması, Demokratik Açılım’ın siyasi zeminini giderek daralttı. Temmuz 2011’de Oslo görüşmelerine ait ses kayıtlarının internete sızmasıyla gizli müzakere süreci kamuoyunun gündemine taşındı. Aynı yıl Silvan’da 13 askerin yaşamını yitirdiği saldırının ardından çatışmalar yeniden tırmanırken, Demokratik Açılım da fiilen sona erdi. Bundan sonraki dönemde hükümet, İmralı merkezli yeni bir müzakere modeline yöneldi ve bu süreç 2013’te başlayacak Çözüm Süreci’nin önünü açtı.
2013 çözüm süreci
Süreç, 2012’nin sonlarında MİT ile Abdullah Öcalan arasında yeniden başlayan temaslarla şekillendi. 3 Ocak 2013’te BDP milletvekilleri Ahmet Türk ve Ayla Akat Ata
‘dan oluşan ilk heyetin İmralı Cezaevi’nde Abdullah Öcalan ile görüşmesine izin verilmesiyle süreç kamuoyuna yansıdı. Sonraki aylarda BDP ve daha sonra HDP heyetleri İmralı’ya düzenli ziyaretler gerçekleştirdi.
21 Mart 2013’te Diyarbakır’daki Nevruz kutlamalarında Abdullah Öcalan’ın mektubunun Sırrı Sürayya Önder ve Pervin Buldan tarafından milyonlarca kişinin önünde okundu. Mektupta silahlı mücadelenin sona erdirilmesi ve demokratik siyasetin öne çıkarılması çağrısı yapılırken, PKK ateşkes ilan etti ve Türkiye sınırları dışına çekileceğini açıkladı.
Nisan 2013’te siyasetçi, akademisyen, sanatçı, gazeteci ve sivil toplum temsilcilerinden oluşan Akil İnsanlar Heyeti kuruldu. Heyet, yedi bölgede toplantılar düzenleyerek çözüm sürecine ilişkin görüş ve önerileri topladı.
Ancak süreç ilerledikçe taraflar arasında karşılıklı eleştiriler arttı. Hükümet, PKK’nın geri çekilme sürecini tamamlamadığını savunurken, Kürt siyasi hareketi ise demokratikleşme ve yasal düzenlemelerin beklendiği hızda hayata geçirilmediğini dile getirdi.
İlk yasa 2014’te
Buna rağmen süreç 2014’te devam etti. 10 Temmuz 2014’te TBMM’de kabul edilen ve 16 Temmuz’da Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 6551 sayılı Terörün Sona Erdirilmesi ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun, kamuoyunda “Çözüm Süreci Yasası” olarak anıldı. Kanun, hükümete çözüm süreci kapsamında atılacak adımlar için hukuki çerçeve sağladı.
Altı maddeden oluşan kanunla hükümete, çözüm süreci kapsamında siyasi, hukuki, ekonomik, sosyal, kültürel ve güvenlik alanlarında gerekli adımları atma yetkisi verildi. Kanun ayrıca hükümetin gerekli gördüğü hâllerde yurt içi ve yurt dışındaki kişi, kurum ve kuruluşlarla temas, diyalog ve görüşmeler yürütmesine, bu amaçla kişi ve heyetler görevlendirmesine, silah bırakan örgüt mensuplarının topluma kazandırılmasına yönelik çalışmalar yapmasına ve sürecin koordinasyonunu sağlamasına hukuki zemin oluşturdu. Süreç kapsamında görev alan kamu görevlilerinin hukuki sorumluluğuna ilişkin güvence getirilmesi de düzenlemenin önemli unsurlarından biri oldu.
28 Şubat 2015’te hükümet temsilcileri ile HDP heyeti, İstanbul’daki Dolmabahçe Başbakanlık Ofisi’nde ortak basın toplantısı düzenledi. Kamuoyunda Dolmabahçe Mutabakatı olarak anılan açıklamada, Abdullah Öcalan’ın hazırladığı ve demokratikleşme, silahsızlanma ve müzakere başlıklarını içeren 10 maddelik çerçeve kamuoyuyla paylaşıldı. Bu açıklama, çözüm sürecinin en ileri aşaması olarak değerlendirildi.
Ancak kısa süre sonra süreç yeniden çıkmaza girdi. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Dolmabahçe Mutabakatı’nı doğru bulmadığını belirterek “ortak mutabakat” ifadesini kabul etmediğini açıkladı.
20 Temmuz 2015’te Suruç’ta 33 kişinin yaşamını yitirdiği IŞİD saldırısı ve iki gün sonra Ceylanpınar’da iki polisin öldürülmesiyle çatışmalar yeniden başladı. Hükümet, PKK’ya yönelik geniş çaplı hava operasyonları başlatırken örgüt de ateşkesin sona erdiğini açıkladı. Ardından özellikle Güneydoğu’da hendek ve barikat çatışmaları yaşandı. Böylece yaklaşık iki buçuk yıl süren Çözüm Süreci fiilen sona erdi.
Çatışmalar, tutuklamalar, sınır ötesi harekatlar
2015’in ikinci yarısından itibaren özellikle Diyarbakır, Şırnak, Mardin ve Hakkâri’deki bazı ilçe merkezlerinde hendek ve barikat çatışmaları yaşandı. PKK’ya bağlı grupların yerleşim yerlerinde hendekler kazıp özyönetim ilan etmesi üzerine güvenlik güçleri uzun süreli sokağa çıkma yasakları eşliğinde operasyonlar düzenledi. Aylar süren çatışmalarda güvenlik görevlileri, örgüt mensupları ve siviller hayatını kaybederken, çok sayıda yerleşim alanı ağır hasar gördü.
Bu dönemde hükümet, terörle mücadeleye dayalı güvenlik politikalarını ön plana çıkardı. Belediyelere kayyım atanmasına ilişkin uygulamalar yaygınlaştı; çok sayıda belediye başkanı görevden alındı. HDP’nin eski eş genel başkanları Selahattin Demirtaş ve Figen Yüksekdağ da dahil olmak üzere çok sayıda siyasetçi tutuklandı. Sınır ötesinde ise Irak’ın kuzeyi ve Suriye’nin kuzeyine yönelik askerî operasyonlar yoğunlaştı.
Yaklaşık dokuz yıl boyunca çözüm sürecine ilişkin resmî bir müzakere yürütülmezken, hükümetin temel politikası terörle mücadele ve sınır ötesi operasyonlar üzerine kuruldu.
2024’ün sonlarında MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli’nin çağrılarıyla yeni bir diyalog zemini oluştu. İmralı ile yeniden temas kurulması, DEM Parti heyetlerinin Abdullah Öcalan’ı ziyaret etmesi ve PKK’nın silahsızlanmasına yönelik açıklamalarla birlikte kamuoyunda yeni bir çözüm süreci tartışması başladı. Hükümet ise bu dönemi “Terörsüz Türkiye” hedefi çerçevesinde tanımladı.
