COP31 başlıyor: Liderler ne mesaj verecek?

Haber: Meral Tosun

En çok hangi COP'lar eleştirildi? 

• COP15, Danimarka (2009): Ev sahibi Danimarka, bazı ülkeler tarafından görüşmeleri kapalı kapılar ardında yürütmekle eleştirildi. Zirveden beklenen bağlayıcı anlaşma çıkmadı.⁠
• COP26, Birleşik Krallık (2021): Kömürden “çıkış” ifadesinin son anda “azaltma” olarak değiştirilmesi tepki çekti.⁠
• COP27, Mısır (2022): Mısır yönetimi, sivil toplum ve protestolar üzerindeki baskılar nedeniyle eleştirildi.⁠
• COP28, Birleşik Arap Emirlikleri (2023): Devlet petrol şirketi ADNOC’un yöneticisi Sultan el-Cabir’in zirve başkanı olması çıkar çatışması tartışması yarattı.⁠
• COP29, Azerbaycan (2024): Azerbaycan, gazetecilere ve aktivistlere yönelik baskılar nedeniyle eleştirilirken, gelişmekte olan ülkeler kabul edilen finansman hedefini yetersiz buldu.⁠⁠ ⁠⁠
• COP30, Brezilya (2025): Fosil yakıtlardan uzaklaşma yol haritasının, 80’den fazla ülkenin desteğine rağmen nihai karara girmemesi eleştirildi.⁠

Haber: Meral Tosun

COP, İngilizce “Conference of the Parties”, yani “Taraflar Konferansı” anlamına geliyor. Burada söz konusu olan zirveler, 1992’de kabul edilen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin (UNFCCC) taraflarını bir araya getiriyor.

Peki bu toplantılarda hangi kararlar iklim diplomasisinin yönünü değiştirdi? 

Berlin’den Kyoto’ya: İlk bağlayıcı hedefler

• COP1 — Berlin, Almanya, 1995: Zamanın Almanya Çevre, Doğa Koruma ve Nükleer Güvenlik Bakanı Angela Merkel başkanlığında toplanan ilk zirvede ülkeler, sözleşme (UNFCCC) kapsamında o güne kadar verilen taahhütlerin yeterli olmadığı sonucuna vardı.

“Berlin Yetkisi” adı verilen kararla, gelişmiş ülkelerin yükümlülüklerini güçlendirecek bir protokol veya başka bir hukuki araç için müzakere başlatıldı. Bu aşamada gelişmekte olan ülkelere yeni yükümlülük getirilmemesi kararlaştırıldı.

• COP3 — Kyoto, Japonya, 1997: COP3’te, sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik ilk uluslararası anlaşma olan Kyoto Protokolü hazırlandı. Sanayileşmiş ülkelere ve piyasa ekonomisine geçiş sürecindeki bazı ülkelere bağlayıcı sera gazı azaltım hedefleri getiren Protokol, 2005’te yürürlüğe girdi. Sorumluluğun tarihsel salımları daha yüksek ülkelerde yoğunlaşması, bu yaklaşımın temelini oluşturuyordu.

Dönemin Anerika Birleşik Devletleri (ABD) Başkan Yardımcısı Al Gore, 1998’de ABD adına Kyoto Protokolü’nü imzalamış olsa da, dönemin ABD Başkanı George Bush’un liderliği altında ABD, 2001’de Bonn’da Kyoto Protokolü’nü onaylamadı. O zamanlar dünyanın CO2 kirliliğinin yaklaşık dörtte birini üreten ABD’nin bu hamlesi tartışmalara neden oldu.

Paris’e giden yol

• COP13 — Bali, Endonezya, 2007: Bali Yol Haritası, emisyon azaltımı, uyum, teknoloji ve finansmanı kapsayan yeni bir müzakere süreci başlattı.
• COP15 — Kopenhag, Danimarka, 2009: Beklenen bağlayıcı anlaşma çıkmadı, sınırlı sayıda ülkenin hazırladığı Kopenhag Mutabakatı üzerinde uzlaşılamadı ve konferans metni yalnızca “not etti”.
• COP16 — Cancún, Meksika, 2010: Gelişmekte olan ülkelerin emisyon azaltımı ve uyum çalışmalarını desteklemek üzere “Yeşil İklim Fonu” kuruldu.
• COP17 — Durban, Güney Afrika, 2011: Ülkeler, bütün taraflar için geçerli yeni bir iklim anlaşması hazırlamak üzere Paris’e giden yolu açan Durban Platformu’nu oluşturdu.
• COP21 — Paris, Fransa, 2015: 12 Aralık’ta kabul edilen Paris Anlaşması, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2derecenin oldukça altında tutmayı ve 1,5 derece ile sınırlamak için çaba göstermeyi hedefledi. Anlaşma, 2016’da yürürlüğe girdi.

Kömürden fosil yakıtlara: Son zirvelerde neler kararlaştırıldı?

• COP26 — Glasgow, Birleşik Krallık, 2021: Glasgow İklim Paktı, emisyonları azaltmak için ülkelerin 2030 planlarını gözden geçirip güçlendirmesini istedi. Nihai metinde, kömürden elektrik üretiminin aşamalı olarak azaltılması ve verimsiz fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması çağrısı yer aldı. Son anda “kömürden çıkış” ifadesinin “kömürün azaltılması” olarak değiştirilmesi ise tepki çekti. 

• COP27 — Şarm el-Şeyh, Mısır, 2022: Ülkeler, iklim krizinin etkileri nedeniyle kayıp ve zarara uğrayan, kırılgan gelişmekte olan ülkeler için yeni finansman düzenlemeleri ve bir fon kurulması konusunda anlaştı. Bu, uzun yıllardır iklim krizinden daha az sorumlu olmalarına karşın ağır etkiler yaşayan ülkelerin talep ettiği bir adımdı. Ancak fonun nasıl işleyeceği ve kaynağın kimler tarafından sağlanacağı sonraki görüşmelere kaldı.

• COP28 — Dubai, Birleşik Arap Emirlikleri, 2023: Paris Anlaşması kapsamındaki ilk küresel durum değerlendirmesi (global stocktake), ülkelerin ortak hedeflere ulaşmakta geri kaldığını ortaya koydu. Karar, enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan adil ve düzenli biçimde uzaklaşılması çağrısında bulundu. 

Fosil yakıtların adının karar metninde yer alması önemli bir dönüm noktasıydı. Buna karşılık metin, tüm ülkeler için petrol, kömür ve gazın kullanımını bitirecek bağlayıcı bir takvim içermediği ve “uzaklaşma” kavramı kesin bir “tam çıkış” anlamına gelmediği için eleştirildi. COP28’de kayıp ve zarar fonunun işleyişine ilişkin düzenlemeler de kabul edildi.

• COP29 — Bakü, Azerbaycan, 2024: İklim finansmanına odaklanan zirvede, gelişmiş ülkelerin öncülüğünde gelişmekte olan ülkeler için 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolarlık finansman sağlanması hedefi kabul edildi. Daha geniş hedef ise tüm aktörlerin çalışmasıyla kamu ve özel kaynaklardan 2035’e kadar yılda en az 1,3 trilyon dolara ulaşılmasıydı.

Hindistan ve Nijerya’nın da aralarında olduğu gelişmekte olan ülkeler, 300 milyar dolarlık hedefi ihtiyaçlara göre yetersiz buldu. Zirvede Paris Anlaşması’nın altıncı maddesi kapsamındaki karbon piyasalarının işleyişi için de yeni kurallar kabul edildi.

Bu piyasaların gerçek emisyon azaltımı sağlayıp sağlamayacağı ve çift sayım riski tartışılmaya devam ediyor. Çift sayım, aynı emisyon azaltımının hem karbon kredisini satan hem de satın alan ülkenin kendi iklim hedefine ulaşırken hesaba katılması anlamına geliyor.

• COP30 — Belém, Brezilya, 2025: Ülkeler, uyum finansmanının 2035’e kadar en az üç katına çıkarılması için çalışma çağrısında bulundu. İklim finansmanı için iki yıllık bir çalışma programı başlattı. Uyumun nasıl izlendiğine ilişkin 59 gösterge kabul edildi ve bir adil geçiş mekanizması üzerinde uzlaşıldı. Buna karşılık uyum finansmanı çağrısında açık bir başlangıç düzeyi belirtilmemesi ve göstergelerin nasıl uygulanacağı eleştirildi.

Haber: Meral Tosun

COP31 bugün başlıyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’nın kısaltması olan COP, İngilizce “Conference of the Parties” (Taraflar Konferansı) ifadesinden geliyor.

Konferansta 198 ülke, iklim krizine yol açan küresel ısınmayı ve gezegene zarar veren insan kaynaklı diğer faaliyetleri azaltmak ve durdurmak için müzakereler yürütüyor. 31 yıldır düzenlenen konferanslar, alınan kararların uygulamaya geçirilmemesi ve ilerlemenin yavaş kalmasına karşın iklim krizinin hızla derinleşmesi nedeniyle eleştiriliyor. Peki bu konferanslarda hangi konular müzakere ediliyor, elde edilen önemli kilometre taşları neler, konferanslara kimler katılıyor?

UNFCCC nedir?

UNFCCC, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin İngilizce adının kısaltmasıdır. Sözleşme, iklim değişikliğiyle mücadelede ülkelerin birlikte hareket etmesi için oluşturulmuş uluslararası ve hukuken bağlayıcı bir çerçeve sunuyor. 1992’de Rio’da kabul edilen sözleşme, 1994’te yürürlüğe girdi ve bugün 198 tarafı bulunuyor.

Her yıl düzenlenen Taraflar Konferansı’nda (COP) ülkeler, yeni iklim taahhütlerini ve bunları hayata geçirmek için atılacak adımları müzakere ediyor. Antalya’da düzenlenecek COP31 de bu sürecin parçası olarak ülkeleri iklim krizi karşısında ortak kararlar almak ve uygulamayı hızlandırmak iddiasıyla bir araya getirecek.

Kyoto Protokolü nedir? 

1997’deki COP3’te kabul edilen Kyoto Protokolü, sanayileşmiş ülkelerin yanı sıra merkezi planlı ekonomik sistemden piyasa ekonomisine geçmekte olan ülkelere de sera gazı salımlarını azaltmaları için bağlayıcı hedefler getirdi. 2005’te yürürlüğe giren protokol, iklim müzakerelerinde ülkelerin farklı sorumluluk ve yükümlülüklerinin tanımlandığı önemli bir aşama oldu.

Paris Anlaşması nedir?

2015’te COP21’de kabul edilen Paris Anlaşması, ilk kez neredeyse tüm ülkeleri iklim değişikliğiyle mücadele ve etkilerine uyum için ortak bir çerçevede buluşturdu. Anlaşma, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2°C’nin altında tutmayı ve 1,5°C ile sınırlamak için çaba göstermeyi hedefliyor.

Ancak Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2026 Emisyon Açığı Raporu, 1,5°C eşiğinin önümüzdeki yıllarda aşılabileceğine işaret ediyor. Sıcaklık artışını yeniden bu düzeye indirebilmek için mevcut ulusal taahhütlerin ötesine geçen azaltım politikaları gerekiyor.

Glasgow İklim Paktı nedir? 

2021’de düzenlenen COP26’da ülkeler Glasgow İklim Paktı’nı kabul etti. Pakt, 1,5°C hedefi doğrultusunda emisyon azaltım planları arasındaki açığın kapatılması ve 2030 hedeflerinin gözden geçirilip güçlendirilmesi çağrısı yaptı. Bu gündemin izlenmesi için 2030’a kadar her yıl üst düzey bakanlar toplantısı yapılması kararlaştırıldı.

Gelişmiş ülkelerden, gelişmekte olan ülkelere iklim değişikliğine uyum için sağlanan finansmanı 2025’e kadar 2019 düzeyinin en az iki katına çıkarmaları istendi. Metinde ilk kez kömür kullanımının aşamalı olarak azaltılması ve verimsiz fosil yakıt sübvansiyonlarının kaldırılması çağrısı da yer aldı.

COP31’in uluslararası resmî gündemi nedir? 

Eylem Gündemi’ndeki gönüllü projelerden ayrı olarak COP31’in resmî müzakerelerinde, iklim finansmanındaki yeni küresel hedefin uygulanması, Küresel Uyum Hedefi’nin göstergeleri ve finansmanı, Paris Anlaşması’nın 6. maddesi kapsamındaki karbon piyasaları, emisyon azaltım programı, Kayıp ve Zarar Fonu’nun işleyişi ele alınacak. Belém–Antalya Adil Dönüşüm Mekanizması’nın yönetişimi ve çalışma programı da kritik dosyalar arasında. Bu başlıklarda finansman ve ülkelerin sorumlulukları konusunda uzlaşı aranacak.

Türkiye’nin COP gündemi nedir? 

Türkiye’nin ev sahipliğinde şekillenecek COP31 Antalya Eylem Gündemi, resmî müzakerelerden ayrı olarak gönüllü uygulama başlıklarını bir araya getiriyor.

COP31’in resmi web sitesinde yer alan gündem maddeleri; sıfır atık ve döngüsel ekonomi, okyanuslar ve denizler, gıda güvenliği, iklime dirençli şehirler, iklim uygulama köprüsü, gençlik ve eğitim, yeşil sanayileşme, temiz enerji ve elektrifikasyon, rio sözleşmeleri arasında eşgüdüm, dayanıklı sağlık sistemleri.