Albaraka Yayınları’ndan çıkan “İstanbul Art Nouveau’su” kitabı elime geçer geçmez Ozan’ı arayıp hemen bir yayın yapalım dedim ve kitabın editörü (kitap bir makaleler derlemesi) Dr. Müjde Dila Gümüş’ü konuk ettik. Siz bu yazıyı okuduktan iki gün sonra pazartesi (13 Mart) akşamı bu yayınımızın kaydını da izleyeceksiniz. Ama ben hem yayında tartıştığımız şeyleri yeniden hatırlatmak hem de İstanbul’daki Art Nouveau eserlerin başına gelenleri paylaşmak istedim.
Art Nouveau benim özel ilgi alanım. İlk gençlik yıllarımda bir vitray ustası iken bol bol Art Nouveau desenler kullanarak vitraylar yapmışlığım vardır. Ayrıca Alfonso Mucha gibi grafik sanatçılarının Art Nouveau eserlerini hep takip ettim. Kütüphanemde de birkaç kitabı vardır. Art Nouveau 19. yüzyıl sonunda İngiliz Arts and Craft akımının etkisiyle ortaya çıkmış modernist bir sanat akımı. Ülkelere göre farklı isimler almış. Örneğin Almanlar Jugendstill demişler. İspanyollar Gaudi’nin de yöneldiği bu akıma Modernismo demişler vs. Ama akımın fikren beslendiği yer John Ruskin ve İngilizler olmuş. Hatta resim sanatında Pre-Raphaelistler denilen akımla da bir dirsek teması vardır.
Geçelim
Art Nouveau Osmanlı’ya saray marifetiyle gelmiş. Saraya sunulan bir albüm ve içindeki Art Nouveau stilindeki çizimler II. Abdülhamid’in çok ilgisini çekip zat-ı şahanenin beğenisini kazanınca saray çevresinde hızla yayılmış. Şark toplumlarında her şeyin olduğu gibi sanatsal beğeninin de yukarıdan aşağıya doğru empoze edildiğinin tipik bir örneği. Zaten soyut bitkisel desenlere meyyal olan Art Nouveau, İslam toplumlarında sempati ile karşılanmış. Lakin Art Nouveau sadece bitkisel desenlerle sınırlı bir akım değil. Kadın bedeni ve bazı hayvan figürleri de ilgi alanında. Eh, onlar biraz “ayıklanmış”.
Sultan Raimondo D’Aronco’yu saray mimarı yaparak ona bazı siparişler verince (Beşiktaş’taki Şeyh Zafir Türbesi gibi) bu kozmopolit üslup bir anda saray mensupları arasında yayılmaya başlamış. Saray çevresi de biraz Art Nouveau, biraz barok, biraz rokoko karışımı eklektik binalar inşa etme yarışına girmiş. Burada ilginç olan bu kozmopolit modanın kamu binalarına hiç sirayet etmemiş olması. Kamu binasında bu kozmopolit beğeniye yer verilmemiş ve ulusal mimari tarzında bir stil tercih edilmiş. Burada mimari ve siyaset üzerine yazılabilecek çok şey var ama bu yazının konusu değil.
Bu dönem saray erkânından insanların D’Aronco’ya epey iş yaptırdığını biliyoruz. Bunların en bilineni saray terzisi Mösyö Botter’in Tünel’de inşa ettirdiği Botter Apartmanı. Bu apartman her şeyiyle baştan sona Art-Nouveau stiliyle inşa edilerek günümüze ulaşabilmiş nadir binalardan biri. Art Nouveau stilinde yapılan binaların tüm detayları; pencere pervazından vitraylarına, demir süslemelerden kapı kollarına kadar mimarları tarafından tasarlanır. Bu stilin tanrısı sayılan Victor Horta’nın müzeye çevrilen eserleri Brüksel’de hâlâ gezilebilir. İstanbul’da zaten sınırlı sayıda yapılmış bütüncül Art Nouveau binalar ise zamanın kemirici dişlerine terkedilmiştir. Sirkeci’deki Vlora Han, Lüleci Hendek Caddesi’ndeki Papadopulos Apartmanı, yahut Eminönü tarafındaki birkaç bütüncül binanın başına gelenler, zaten zayıf olan mimari geleneğin nasıl hoyratça talan edildiğinin göstergesi. Çoğu bina yangın merdivenlerinin ve tabelaların acımasız kirliliğine maruz kalmış.
Şahsi görüşüm İstanbul’da Art Nouveau mirası zaten çok zayıftı ve bu tamamen imparatorluğun ekonomik gücüyle bağlantılıydı. İstanbul hiçbir zaman bir Paris olamamış, olsa olsa Bükreş olmuştur. Bugün de halen böyledir. Elde olan zayıf mimari miras da hiçbir şekilde korunmamış, adeta kaderine terk edilmiştir. Buna rağmen Tanpınar’ın söylemiyle “Bizde gümrükten geçen her şey biraz Müslümanlaşır” tespitini doğrulayacak şekilde gerek tek tük mezar taşlarında, gerek mobilyacılıkta, gerek çinicilikte, gerek tezhip sanatında ve nihayet mimaride Art Nouveau stilinde özgün eserler verilmiş ve bunların bazıları dünya literatürüne de girmiştir. Bunları incelemek, haberdar olmak, bilmek ve tartışmak gerekiyor.
Ne de olsa insan bildiği şeyi sever.
e-mail: kulturistan330@gmail.com
