Prof. Dr. Ali Yaycıoğlu, İran ve Türkiye’nin tarihi ilişkilerini, kültürel etkileşimlerini, iki ülkenin siyasi ayrılıklarını, sınır anlaşmazlıklarını ve modernleşme süreçlerini değerlendirdi. Yaycıoğlu Türkiye ve İran’ın iç içe geçmiş iki büyük medeniyet olduğunu vurguladı.
Prof. Dr. Ali Yaycıoğlu, iki ülkenin çoğu zaman benzer görülmesine rağmen aslında farklı siyasal gelişim süreçlerine sahip olduğunu söyledi. Yaycıoğlu, Osmanlı’nın yaklaşık 600 yıl süren bir siyasal devamlılık gösterdiğini vurgulayarak, “İran’da ise sürekli imparatorluklar kuruluyor, yıkılıyor. Hanedanın sürekli bir geleneği yok” dedi. Yaycıoğlu, bu nedenle iki ülkenin devlet geleneğinin benzer gibi görünse de temelde ayrıştığını belirtti.
Öte yandan 10. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar uzanan geniş coğrafyada Türk ve Fars etkisinin iç içe geçtiğini söyleyen Yaycıoğlu, bu alanın “Balkanlar’dan Bengal’e uzanan bir bütünlük” oluşturduğunu söyledi.
“Mezhep ayrımı imparatorluklarla keskinleşti”
Türkiye ve İran arasındaki Sünni–Şii ayrımının tarihsel süreçte önem kazandığını belirten Yaycıoğlu, bu ayrımın özellikle Osmanlı ve Safevi imparatorluklarının oluşumuyla keskinleştiğini ifade etti.
Yaycıoğlu, “Safevi İmparatorluğu’yla birlikte İran’da yoğun bir Şiileşme yaşanırken, Osmanlı’da da güçlü bir Sünnileşme görülüyor” dedi. Ali Yaycıoğlu, toplumların bu ayrımdan daha karmaşık bir yapıya sahip olduğunu ve iki taraf arasında her zaman ilişkilerin sürdüğünü vurguladı.
Kızılbaşların özellikle Safevi hükümdarı Şah İsmail etrafında örgütlendiğini belirten Yaycıoğlu, “Bu aşiretler Şah İsmail’i hem siyasal hem dinî lider olarak kabul ederler” dedi. Yaycıoğlu bu yapıların Türkmen kökenli büyük aşiretler olduğunu vurguladı.
Yaycıoğlu; Rumlu, Şamlu, Dulkadirli, Avşar ve Tekeli gibi aşiretlerin hem Anadolu’da hem İran’da kolları bulunduğunu ifade ederek, bu toplulukların geniş bir coğrafyada birbirleriyle bağlantılı olduğunu dile getirdi.
“Sınırlar sanıldığı kadar sabit değil”
Türkiye–İran sınırının yüzyıllardır değişmeden kaldığı yönündeki yaygın görüşün doğru olmadığını belirten Yaycıoğlu, “Kasr-ı Şirin Anlaşması önemli ama sonrasında da sınır değişimleri ve çatışmalar devam etti” diye konuştu.
Sınırın ancak 20. yüzyıla kadar süren süreçte şekillendiğini söyleyen Yaycıoğlu, özellikle Kafkasya, Kürdistan ve Mezopotamya bölgelerinde sınırın sürekli tartışma konusu olduğunu ifade etti.
“Türkiye’de cumhuriyet ve demokrasi belirleyici oldu”
Modern dönemde iki ülkenin farklı yönlere evrildiğini belirten Yaycıoğlu, Türkiye’de cumhuriyet ve çok partili hayata geçişin belirleyici olduğunu söyledi. Yaycıoğlu, “Türkiye’nin farkı cumhuriyet ve demokrasi. İran’da ise modernleşme çabaları olsa da bu süreç demokratik bir yapıya evrilmedi” dedi.
İran’da Pehlevi döneminde reformların yapıldığını ancak bunun daha çok “despotik bir modernleşme” olduğunu ifade eden Yaycıoğlu, Türkiye’nin demokratik tecrübesinin en önemli ayrım noktası olduğunu vurguladı. Yaycıoğlu, “Türkiye Cumhuriyeti ve Türkiye demokrasisi Türkiye’nin en büyük değeridir” diyerek bu kazanımın korunması gerektiğini vurguladı.
“İran rejimi kısa vadede çökecek gibi görünmüyor”
Günümüz İran’ına ilişkin değerlendirmesinde Yaycıoğlu, rejimin baskılara rağmen ayakta kaldığını ve kısa vadede çökmesinin zor göründüğünü belirtti.
“Rejim değişikliği olmadı, bu yapı bir şekilde ayakta kalıyor” diyen Yaycıoğlu, ekonomik sorunların derinleştiğini ancak muhalefetin de güçlü bir alternatif oluşturamadığını ifade etti. Yaycıoğlu, İran’da gelecekte daha yumuşak bir dönüşüm ihtimalinin olabileceğini söyledi.
