Önceki bölümde, zihnin dış dünyayla kurduğu temas, bireyin kendi varlığının farkına varış süreci ve toplumsal sıkıntıların yarattığı çaresizlikle gerçeklerden kaçıp kendi içine kapandığı dönemler—yani Stoacılık, Şüphecilik ve Dinsel sığınışlar—ele alınmıştı. İnsanoğlu, tarihsel gelişiminde kendi içinde bölündüğü, derin bir yabancılaşma ve mutsuzluk yaşadığı çetin bir evreden geçer. Ne var ki, bu ağır içsel kriz ve huzursuzluk, asıl büyük dönüşümün zeminini hazırlar. İnsan, yaşadığı bu parçalanmışlığı geride bırakmak amacıyla, toplumsal ve fiziksel dünyaya artık yabancı bir gözle bakmayı reddeder; aksine, var olan tüm gerçekliğin kendi kapsama alanında olduğunu ilan ederek bu derin krizden Aklın doğuşunu gerçekleştirir ve yeni bir bilinç boyutuna adım atar.
3. Akıl (Vernunft)
Hegel, “Kendinin Bilinci”ni açıkladıktan sonra Akıl (Vernunft) konusunu işler. Ancak burada çok kritik bir ayrım vardır: Hegel’de “Anlak (Verstand)” ile “Akıl (Vernunft)” aynı şey değildir. Anlak, dünyayı parçalara ayırıp donduran, sınıflandıran ve yasaları bulan indirgeyici yetidir. Akıl ise bu parçaları birleştiren, çelişkileri kucaklayan ve bütünü gören daha üstün bir yetidir. Hegel’e göre akıl, evreni ve insan düşüncesini birbirinden ayrı iki dünya olarak görmeyi bıraktığımız, varlığın özündeki birliği kavradığımız en üst bilinç aşamasıdır. Fenomenolojideki diyalektik gelişimde, Kendinin-Bilinci (Selbstbewusstsein) aşamasından sonra gelen Akıl, bilincin şu kesinliğe ulaşmasıdır: “Akıl, bilincin bütün gerçeklik olduğuna dair güvencesidir.”
Akıl aşamasında olan birey, dış dünyayı ya da doğayı yabancı bir yer olarak görmez; doğanın akılsal yasalarla işlediğini ve kendi zihniyle uyumlu olduğunu fark eder. Ancak bu aşamada Akıl, henüz bu birliği yalnızca öznel olarak güvence (Gewißheit) olarak taşır; bunu henüz toplumsal ve tarihsel gerçeklikte somutlaştıramamıştır (Wirklichkeit). Fakat akıl, hâlâ birey odaklıdır. Akıl, dünyayı anlamak ve dönüştürmek ister. Ancak bu tutum hâlâ bireysel ve soyuttur. Birey, rasyonelliği kendi tekil zihninde aradığı için hâlâ sınırlıdır; çünkü toplumsal gerçekliğe dönüşememiştir.
Dışımızdaki yarattığımız gerçekliğin kendi bilincimizden bağımsız olmadığını, doğanın ve tarihin Tinin (Geist) özgürleşme yolculuğu olduğunu kavradığımız an akla ulaşırız. Bu özgürleşmede akıl, özne ile nesne arasındaki yapay ayrımı yıkarak tüm varlığı tek bir özgün süreç ve bütünlük olarak idrak eder. Ancak Hegel için bu, henüz son durak değildir. Akıl, bu birliği görmüştür ama onu yaşayan, soluyan, kurumlaşmış bir gerçeklik olarak henüz inşa etmemiştir. Dolayısıyla Akıl, Tine hazırlık aşamasıdır. İçindeki savaşı ve mutsuzluğu aşan insan, dünyayla barışmaya ve onu anlamlı bir şekilde yeniden inşa etmeye kararlıdır.
Akıl, Tin’e hazırlık aşamasıdır ve iki temel adımdan oluşur:
- Gözlemleyen Akıl: İnsan, önce doğayı, canlıları ve kendi psikolojisini dışsal bir gözlemci gibi inceler.
- Örnek: Teleskopla evreni, mikroskopla dokuları ölçer. Ancak ne kadar inceleme yaparsa yapsın, doğadaki düzeni kuran ve gözlemleyen temel unsurun bizzat kendi öznel bilinci olduğunu kavrar.
- Eyleyen Akıl: İnsan bu kez dünyayı kendi arzularına ve ideallerine göre değiştirmek için eyleme geçer. Ancak bencilce başlayan eylemler bile toplumsal bir dalgaya dönüşür. Bireysel bir dürtüyle yola çıkan eylem, toplumsal dokunun bir parçasına dönüşür.
- Örnek: Bir girişimcinin “sadece kendim zengin olayım” diye geliştirdiği yazılım; yüzlerce insana istihdam sağlar ve toplumsal kültüre dönüşür. Kişi en bireysel eyleminde bile toplumun bir parçası olduğunu fark eder.
Akıl, bu iki deneyimden sonra önemli bir uyanış yaşar: Tek başına bir birey, ne dünyayı tamamen rasyonel hâle getirebilir ne de tek başına bir ahlak yaratabilir. Gerçek akıl, ancak insanların ortaklaşa kurduğu kurallarda, yasalarda ve devletlerde (yani toplumsal düzende) yaşayabilir. İnsan “Ben” derken aslında arkasında devasa bir “Biz” olduğunu keşfeder.
Ne var ki bireysel aklın bu keşfi, toplumsal gerçekliğin kendiliğinden akılsal olduğu anlamına gelmez. Tekil bilincin taşıdığı öznel rasyonellik ile toplumsal kurumların taşıdığı nesnel gerçeklik arasındaki kaçınılmaz çatışma, Aklın tek başına yetersiz kaldığı derin bir diyalektik krize yol açar. Birey, nesnel dünyayı tek başına kendi bilinciyle inşa edemeyeceğini anlayınca; akıl, soyut bir bireysel yeti olmaktan çıkıp tarihsel ve toplumsal olarak kurumlaşmış ortak varlığa, yani Tin’e (Geist) dönüşmek zorunda kalır.
4. Tin (Geist) ve tinin tarihsel biçimleri
Hegel’in Tinin Fenomenolojisi adlı eserinde, Akıl (Vernunft) ile Tin (Geist) arasındaki temel fark; öznel birlik güvencesinden (Gewißheit), toplumsal ve kurumlaşmış nesnel gerçekliğe (Wirklichkeit) geçişte yatar. Başka bir deyişle: Akıl, bireyin “Bütün gerçeklik benimle özdeştir” demesidir; Tin ise bu özdeşliğin dilde, örfte, adetlerde, hukukta ve devlette görünür kılınmış, yaşayan ve tarihsel olarak gelişen halidir. Akıl soyut bir kavrayıştır, Tin ise somut varoluştur. Hegel bu geçişi kısaca şöyle tanımlar: “Tin, Ben olan Biz, Biz olan Ben’dir.” Hegel, Tin bölümünde Etik, Kültür ve Ahlaklaşma süreçlerini tarihsel olarak işler.
A. Gerçek tin: Etiksellik (Der wahre Geist. Die Sittlichkeit)
Burada Geist, bireyin toplumla ve geleneklerle tam bir uyum içinde olduğu evredir. Antik Yunan kent devletleri buna örnektir. Birey, toplumsal kuralları sorgulamadan, doğal bir refleksle benimser; “ben” ve “biz” birdir. Ancak Antik Tragedyalarda (örneğin Sophokles’in Antigone oyununda) gördüğümüz gibi, aile hukukunu (ilahi yasa) temsil eden Antigone ile devlet hukukunu (insani yasa) temsil eden Kral Kreon karşı karşıya gelip çatışınca bu huzurlu birlik kırılır. Bireysel arzu ile kamusal ödev karşı karşıya geldiğinde, topluluğun görünürdeki o masum bütünlüğü çatlamaya başlar. Birey, yasaların ve geleneklerin mutlak olmadığını kavradığı an, o saf ait olma hissini bir daha geri gelmemek üzere kaybeder. Böylece toplumsal uyum yerini kaçınılmaz bir iç çatışmaya bırakır ve bu organik bütünlük çözülür.
B. Kendine yabancılaşmış tin: Kültür (Der sich entfremdete Geist. Die Bildung)
Uyum bozulunca birey ile toplum arasına mesafe girer. Birey, kendi özünü dışlaştırarak (Entäußerung) hukuk, mülkiyet ve devlet gibi nesnel kurumlar yaratır. Birey artık doğal düzenin parçası değildir; kendi bilincini eğitmek (Bildung) ve var etmek için topluma yabancılaşır. Bu aşamada insan, paranın ve gücün egemen olduğu bir dünyada hem kendi doğasına hem de ürettiği kurumlara yabancılaşır; kurumlar, insanın üzerinde ezici birer güce dönüşürler.
Aydınlanma Çağı ve Fransız İhtilali bu evrenin zirvesidir. Özgürleşme arzusuyla hareket eden akıl, mevcut tüm geleneksel değerleri yıkar. Fakat yerine somut, kurumsal bir düzen koyamadığı için “mutlak özgürlük” talebi zorunlu olarak Devrimci Terör’e dönüşür. Buradaki Devrimci Terör, tarihsel bir kaza değil; soyut özgürlüğün somut kurumsal yapıları reddetmesinden doğan diyalektik bir olumsuzlama (Negation) momentidir. Saf özgürlük, somut içerikten yoksun olduğunda ancak yıkıp yok ederek var olabilir.
C. Kendinden emin tin: Ahlakilik (Der seiner selbst gewiße Geist. Die Moralität)
Yabancılaşma ve yıkımın ardından Geist, dış dünyadaki düzeni değil, kendi iç vicdanını temel alır. Kant felsefesinde belirginleşen bu aşamada birey, ne toplumsal baskıya ne de dışsal kurallara uyar; eylemlerinin sorumluluğunu kendi özgür iradesi ve vicdanıyla yüklenir. Artık doğru ile yanlışın ölçütü dışarıdaki yasalar değil, bireyin kendi özgür bilincidir. Ancak bu evre de kusursuz değildir; aşırı içsellik insanı eylemsizliğe veya dünyadan elini eteğini çeken “güzel ruh” (die schöne Seele) yanılsamasına sürükleyebilir.
Ve bu noktada Hegel’in en derin çözümlerinden biri devreye girer: Yalnızca kendi vicdanına güvenen “güzel ruh” ile toplumsal kuralları savunan “katı yasa” arasındaki çatışma, ancak tarafların birbirini karşılıklı olarak bağışlaması (Verzeihung) ile aşılabilir. Birey, kendi eyleminin kusurlu olduğunu itiraf etmeyi öğrendiğinde ve toplum da bireysel vicdanı kendi içinde tanıdığında uzlaşma sağlanır. Yine de Geist, dış dünyanın yabancılaşmasından kurtulup kendi içsel özerkliğini ve ahlaki sorumluluğunu tam olarak bu noktada kazanır.
Özetle Tin (Geist); Antik Yunan’daki saf uyumdan (Sittlichkeit), Aydınlanmanın yabancılaşmış özgürlüğüne (Bildung) ve bireyin vicdani özerkliğine (Moralität) doğru diyalektik bir yolculuk gerçekleştirir.
5. Din ve dinin tarihsel aşamaları
Hegel’e göre, “Akıl” aşamasında birey, dünyayı mantık, bilim ve kendi öznel bilinciyle anlamlandırmaya çalışır. Fakat bu aşamadaki akıl henüz öznel bir güvence (Gewißheit) düzeyindedir ve soyuttur. İnsan tek başına akıllı olabilir ama toplumsal ve kültürel bir evren kurmak için soyut bireysel akıl yetmez. Akıl, ancak kendisini insan ilişkilerinde, toplumsal kurumlarda ve kültürde somutlaştırdığında “Tin” hâline gelir. Din, işte bu ortak toplumsal bilincin (Tinin), kendi varlığını ve hakikatini tüm toplumca paylaşılan ortak bir sembol veya imge üzerinden idrak etme çabasıdır. Kısacası; soyut Akıl bireyseldir, ancak Din, bu aklın toplumsal ve evrensel bir anlatıya dönüşmüş halidir; Tin’in kendi hakikatini bir topluluk olarak ilk kez açıkça ifade etme biçimidir.
Hegel açısından Din, toplumsallaşma ve kurumlaşma için gereklidir; Tin’in kendini bütünsel olarak kavramasındaki zorunlu bir aşamadır. Ne var ki din, hakikati duygu, imge ve sembol (Vorstellung / Tasarım) düzeyinde kavrar. Yani din, hakikati “hikâye eder” ve “gösterir” (örneğin İsa’nın çarmıha gerilmesi gibi bir imgeyle sunar); ancak bu haliyle hakikatin ardındaki zorunlu mantıksal bağlantıları (kavramları / Begriffe) açığa çıkaramaz. Dolayısıyla din, aşılması gereken geçici bir duraktır.
Çünkü insan bilinci olgunlaştıkça imgelerle, sembollerle yetinemez; kavramsal açıklama ister. Hegel’e göre dinin, dinsel inancın eksikliği ve yetersizliği, Tanrı ile insanı, sadece ayrı iki varlık gibi göstermesi değildir; dinin asıl yetersizliği, gerçekliği bütünsel ve diyalektik olarak, kavrama gücünde olamamasından kaynaklanıyor. Hegel’e göre din, özne-nesne birliğini saf kavramsal (Begriff) düzeyde eritemediği için, yerini kavramsal ve özgür düşünceye bırakmalıdır; yani din, yerini felsefeye (Mutlak Bilgi) bırakarak aşılmalıdır (Aufhebung – hem korunarak hem yükseltilerek geride bırakılma).
Hegel’e göre din şu tarihsel aşamalardan geçer:
- Doğal din: İnsanın bilinci henüz çok toyken, tanrısal olanı dış dünyadaki nesnelerde arar. Güneşe, dağlara, hayvanlara ya da bitkilere tapar. Tanrı, insanın tamamen dışındaki fiziksel bir güçtür. Tanrısal olan; Güneş, dağ veya hayvan gibi dışsal fiziksel nesnelerde aranır.
- Sanat dini:. Antik Yunan’da insan, Tanrı’yı kendi suretinde, yani insan formunda hayal etmeye başlar. Heykeller yapar, mitolojik hikayeler yazar. Artık Tanrı doğadan kurtulmuş ve insani bir nitelik kazanmıştır; fakat hâlâ taş bir heykel veya dışsal bir sanat nesnesi insanın karşısındadır.
- Vahiy dini / Mutlak din (Hristiyanlık): Tanrı insan formuna bürünmüştür (Enkarnasyon). Tanrı ile insan arasındaki aşılmaz uçurum kapanmıştır. Tanrı’nın insan olup çarmıhta ölmesi, Tinin en derin yabancılaşmasını ve bu yabancılaşmanın aşılabileceğini simgeler. Ancak bu birlik hâlâ imgesel bir anlatı (Vorstellung) olduğu için, felsefe düzeyinde kavramsal (begrifflich) olarak yeniden inşa edilmelidir.
Kısacası Din, hakikati hissettirir ve temsil eder; ancak özne ile nesne arasındaki karşıtlığı tam olarak aşamaz. Bu nedenle dinsel inanç, özne-nesne ilişkisini felsefe gibi saf kavram (Begriff) düzeyinde eritemediği için gerçekliği bütünsel ve diyalektik olarak kavrama gücünde yetersiz kalır. Ancak zihnin tam olgunluğa ulaşması için nesne (dış dünya) ile özne (insan zihni) arasındaki bu yapay ayrımın ortadan kalkması gerekir. Bunu dinsel inanç tek başına başaramaz; ancak bütünsel bilgiyi arayan felsefe başarabilir. (DEVAM EDECEK)
