Hegel felsefesini anlatmaya devam ediyorum. Bu metinde, Hegel’deki “sonsuzluk” kavramını anladığım ölçüde açıklaamaya çalışacağım. Hegel felsefesinde merkezi bir yer tutan “sonsuzluk” kavramı, Mantık Bilimi adlı eserde tek bir tanıma indirgenmez. Aksine, “kötü sonsuzluk” (schlechte Unendlichkeit) ve “gerçek (olumlu) sonsuzluk” (wahre Unendlichkeit) olarak ikiye ayrılır.
Gerçeği ifade etmem gerekirse, sonsuzluk konusu, benim de zorlandığım konulardan biri oldu. Birçok düşünürün görüşlerine de başvurmak zorunda kaldım. Hegel’in kötü sonsuzluk ile gerçek (olumlu) sonsuzluk arasındaki farkı nasıl felsefi bir temele oturttuğunu anlamak için, onun Mantık Bilimi kitabındaki “varlık mantığı” bölümünü incelemek gerekir. Kötü sonsuzluk ve gerçek sonsuzluk konusunun daha iyi anlaşılması için, doğadan, birey-toplum-devlet yaşamından bazı örnekler vermeye çalışacağım.
Hegel felsefesinde sonsuzluk, gerçek dışı veya hayali bir düşünce değildir; tam tersine, var olan her şeyin, kendi sınırları ve çevresindeki diğer şeylerle girdiği çelişkili ilişkinin kaçınılmaz bir sonucudur. Hegel’e göre sonsuzluk, hiçbir zaman ulaşılamayacak kadar uzak bir nokta değildir. Örneğin, sayıları durmadan saymak gibi hiç bitmeyen tekrarlara Hegel “kötü sonsuzluk” der. Bu durum, hiçbir zaman sona ermeyen ve bitmeyen bir döngüyü ifade eder.
Buna karşılık gerçek sonsuzluk çok daha farklı bir yapıdadır. Hegel’e göre asıl sonsuzluk, sınırlı (sonlu) şeylerle sonsuzun birbirinin içine geçmesidir; sonsuz, sonu olan her şeyi kendi içinde barındırır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Gerçek sonsuzluk, sınırlı şeylerin karşısında duran, tamamen ayrı, uçsuz bucaksız bir yer değildir. Tam tersine, sınırlı şeylerin kendi içlerindeki çelişkiler yüzünden sınırlarına dayanması, bu sınırları aşarak kendini yenilemesi ve böylece değişime uğrarken bile kendi özünü korumaya devam etmesidir.
Bu yapıyı bir çember veya spiralle zihnimizde canlandırmak mümkün olsa da, gerçek sonsuzluk geometrik bir şekil değil, olaylar arasındaki mantıksal bir bağdır. Hegel için gerçek sonsuzluk, her şeyi kapsayan ve kendi içinde tamamlanmış, kendi kendine yeten eksiksiz bir bütündür.
Hegel’in yaptığı bu sonsuzluk ayrımı, sadece zihinde kalan teorik bir düşünce egzersizi değildir. Bu ayrım, ağaçların büyümesinden toplumların ve devletlerin değişimine kadar geniş bir alanda kendini gösterir; ancak bu, beş duyumuzla algıladığımız fiziksel dünyaya doğrudan dayatılan sıradan bir doğa kanunu değil, her şeyin işleyişinin ardında yatan mantıksal bir kuraldır. Bu evrensel kuralı harekete geçiren temel güç ise – pasif bir ilke değil, her şeyi kendi potasında dönüştüren faal bir edimsellik olarak Hegel’in “Geist”, yani Evrensel Akıl (Tin) adını verdiği ilkedir.
Hegel’e göre Evrensel Akıl (Tin), başlangıçta doğanın içinde gizlenmiş veya uyuyan bir varlık değildir. Doğa, İdea’nın, kendi dışındaki somut maddelere dönüşmüş halidir; Tin ise doğanın bu yabancılığını ve donukluğunu aşarak bu maddi dünyadan sıyrılarak tekrar kendi özüne dönerek özgürlüğüne kavuşur. Dolayısıyla Tin, her şeyin arkasındaki hareketlendirici bir “neden” olduğu kadar, tarihin sonunda kendi bilincine varan bir “sonuç”, yani kendi kendini yaratan bir süreçtir. İnsan ortaya çıktığında Tin, kendi nesnelliğini aşarak öz-bilincine doğru adım atar; “Ben kimim?” veya “Özgürlük nedir?” gibi sorular sormaya başlar, çünkü insan, tinin kendisini dünyada izlediği ilk bilinçli ve eylemsel öznedir.
Hegel’e göre doğa, Tin’in sadece kendini gösterdiği bir sahne değil, düşüncenin kendinden farklı bir biçime girmesidir (yani tinin kendisine yabancılaşarak dışsallaştığı ilk ontolojik adımdır).Tarih ise Tin’in bu farklılaşma içinde kendini yeniden bulma ve özüne dönme çabasıdır. En basit ifadeyle, doğadan başlayıp kurduğumuz devletlere kadar uzanan bu uzun yolculuk, Tin’in kendini tanıması, özgürlüğüne kavuşması ve nihayet tarihsel ve mantıksal süreçlerin sonunda “mutlak bilgiye” ulaşması için verdiği büyük bir mücadeledir.
Şimdi sonsuzluk kavramının iki biçimini açıklarken; doğa, insan ve toplum alanından vereceğim örnekler konusunda, Hegel felsefesi üzerine daha önce yayımlamış olduğum metinlerde yaptığım bir uyarıyı burada da tekrar etmek zorundayım.
Burada verilecek örnekler, esas olarak bu satırların yazarının verdiği örneklerdir; Hegel’in Mantık Bilimi kitabındaki soyut kuralların somut dünyadaki birebir karşılıkları değildir. Bunlar yalnızca çok üst düzey ve soyut kavramların nasıl çalıştığını zihnimizde canlandırmak amacıyla kullandığımız, eksik ve geçici benzetmelerdir. Hegel, felsefi konuları günlük yaşamdan somut örneklere indirgemeye karşı çıkmıştır. Okur bu uyarıyı dikkate almalıdır. Bu benzetmeler, Hegel’in kendi yöntemi değil, yalnızca bu satırların yazarının konuyu daha kolay anlatabilmek amacıyla başvurduğu yardımcı araçlardır.
“Kötü” ve “gerçek” sonsuzluk kavramları
Kötü sonsuzluk, durmaksızın devam eden, bitimsiz ve sonu olmayan düz bir çizgiyi ifade eder. Bu süreçte bir “sınır” vardır; insan aklı bu sınırı aşar ancak vardığı yeni noktada hemen karşısında başka bir sınır bulur. Bu durum, matematikteki ucu bucaksız sayma dizisine benzer: 1, 2, 3… Sonsuza kadar gider ve kendini asla tamamlayamaz. Kötü sonsuzlukta bulunan nesne veya süreç, kendi içinde bir bütünlüğe ulaşamaz; her zaman kendi dışındaki bir şeye bağımlı kalır ve sürekli kendini tekrarlar.
Gerçek veya olumlu sonsuzluk ise düz bir çizgide değil, sonlu ile sonsuzun birliğinde kendini gösterir. Hegel’e göre gerçek sonsuzluk, sonlu olan şeylerin tamamen reddedilmesi anlamına gelmez. Aksine, sonlunun kendi iç çelişkileri yoluyla aşılması (Aufhebung) ve kendi benliğiyle yeniden bağ kurması demektir.
Bu aşma süreci zamansal bir yok oluş değildir; kötü sonsuzluk bir kenara atılmaz, gerçek sonsuzluğun içsel bir bileşeni olarak korunur. Bu süreçte yapı kendi dışına kaçıp gitmez; dışarıya yaptığı uzun yolculuğu tamamlayarak yeniden kendine döner ve bütünlüğünü sağlar. Gerçek sonsuzluk, sınırlarını kendi içinde barındıran, onları aşarak kendi kendine yeten, özgür ve özerk bir sisteme dönüşen yapıdır.
Doğada sonsuzluğun tezahürleri
Doğa, Hegelci sistemde İdea’nın kendi dışına çıktığı (dışsallaştığı), henüz zihinsel ve özgür niteliğine tam olarak ulaşamadığı biçimidir. Bu nedenle doğadaki süreçlerde hem kötü hem de olumlu sonsuzluğun izlerini görmek mümkündür; ancak bu iki sonsuz türü birbirinden kopuk değil, diyalektik bir ilişki içindedir. Zira Hegelci anlamda gerçek (olumlu) sonsuz, kötü sonsuzu kendi içinde barındırarak aşar (Aufhebung).
Doğada kötü sonsuzluk
Doğadaki kötü sonsuzluğun en açık örneği, uzayın uçsuz bucaksız uzanıp gitmesi ve zamanın durmaksızın geçmişten geleceğe akmasıdır. Bunun yanı sıra olayların birbirini tetiklediği sebep-sonuç zinciri ve biyolojik tekrarlar da bu kapsama girer. Bir doğa olayının nedeni başka bir olaydır; onun nedeni de bir başkasına dayanır. Bu sebep-sonuç zinciri geçmişe veya geleceğe doğru sonsuza kadar uzanır; ancak kendi içinde tamamlanmış, mantıklı bir sonuca asla ulaşamaz.
Canlılar dünyasında ise bir canlının doğması, büyümesi, üremesi, ölmesi ve ardından gelen yeni neslin aynı döngüyü olduğu gibi tekrarlaması ilk başta kendi içinde dönen bir süreç gibi görünse de aslında bir kötü sonsuzluktur. Çünkü tür, bireylerin bu hiç bitmeyen tekrarında kendi bilincine varamaz ve ne yaptığını fark edemez; süreç sadece otomatik bir döngü şeklinde sonsuza kadar akar. Doğanın bu çizgisel ve tükenmez tekrarı, tinin henüz kendi üzerine katlanamamış halinin dışsal bir ifadesidir. Dolayısıyla kötü sonsuz, doğanın ana yapısını değil, onun dışarıdan görünen yüzlerinden birini oluşturur.
Doğada olumlu sonsuzluk
Doğadaki olumlu sonsuzluk ise bu bitmeyen tekrarların aşılmasını sağlayan içsel bir amaca sahip olma durumunda kendini gösterir. Bunu en açık biçimde, canlı bir varlığın kendi yaşamını koruyan dengeli bütünlüğünde görürüz. Hegel’in düşüncesinde bu içsel amaç, zihnin ve bilincin doğadaki ilk yansımasıdır.
Canlı bir varlık dış dünyadan besin alır, bu besini kendi vücut yapısına katarak dönüştürür ve böylece kendi varlığını sürdürmeye devam eder. Canlı, dış dünya ile etkileşime girerken aslında kendini sürekli yeniden üretmekte ve canlılığını yeniden üretmektedir. Süreç dışarıda kaybolup gitmez; canlının kendi varlığını koruduğu dairesel bir bütünlük halinde tamamlanır.
Ne var ki Hegel için bu döngüsel yapı, zihin henüz tam bir kendi bilincine erişemediği için tam ve mükemmel anlamda bir olumlu sonsuz değildir; sadece olumluya doğru atılmış önemli bir ilk adımdır. Yani kötü sonsuz burada olumlu sonsuz içinde dönüştürülerek korunur, ama henüz tam olarak aşılmış değildir. Bu aşılma ancak doğanın sınırlarını aşarak insanda ve tinde (Geist) gerçekleşecektir.
Toplumsal ve politik alan
Toplumsal ve siyasi alan, Hegel’e göre nesnel Tin’in somutluk kazandığı yerdir. Bireylerin toplumsal kurumlar içindeki evrimi aile, sivil toplum ve devlet kademelerinden meydana gelir.
Hegel bireysel insan yaşamını, arzularını, bilincini ve eylemlerini ele aldığında kötü sonsuzluk ile gerçek sonsuzluk arasındaki çizgi çok daha çarpıcı bir boyut kazanır. Çünkü insan, hem doğası gereği sonlu olan maddi bir bedene sahiptir hem de düşünce ve özgürlük yoluyla sonsuzluğa ulaşma potansiyeli barındıran tinsel bir öznedir.
Bireysel yaşamda kötü sonsuzluk
Bireysel hayattaki kötü sonsuzluk, Hegel’in eserlerinde sıklıkla eleştirdiği “olumsuz ve bitimsiz arzu” (Trieb) ya da “ilerleme tutkusu” üzerinden kendini belli eder. Ve esas olarak iki biçimde kendini gösterir.
A). Bireyin hiç doymayan arzuları ve tüketim çemberi buna örnektir. İnsan sürekli bir şeyleri arzular, hedeflere ulaşır; ancak ulaşılan her hedef hemen yeni bir eksikliğe dönüşür. Örneğin, “şu arabayı alırsam mutlu olacağım” der ve arabayı alır. Fakat bu tatmin anlık kalır ve bu kez daha üst düzey bir arzu baş gösterir. Hegel’e göre öznenin kendi özgür özünden koparak dışsal nesnelerin ve geçici tatminlerin kölesi haline geldiği bu durum, kötü sonsuzluğun tinsel karşılığıdır. Burada insan sürekli uzaklardaki bir hedefe koşturur, zaman ve enerji harcar; ama özünde asla o gerçek tatmine kavuşamaz, çünkü arzuladığı nesne değiştikçe bilincin dış dünyaya bağımlılığı ve kısır döngüsü sonsuza kadar tekrarlanır. Hegel bu döngüden çıkışın yolunu, bireyin arzularını sürekli dış dünyada tatmin aramak yerine, bilincin kendi özgürlüğünü fark etmesinde ve toplumsal/akılsal bir bütünlükle (Tin ile) uyum sağlamasında görür.
B) Sürekli kendini tekrarlayan yaşam alışkanlıkları da kötü sonsuzluk olarak görülebilir. Hegel, Ansiklopedi‘de alışkanlığı, esasen bilinci mekanik yükten kurtaran “ikinci doğası” şeklinde olumlu bir basamak olarak ele alır; çünkü alışkanlık, tinin özgürleşmesi için bir zemin sunar. Ancak bu mekanikleşme tinsel bir kavrayıştan tamamen yoksun bir şekilde devam ederse –her gün aynı işe gidip gelmek, aynı kısır döngüyü tatminsizce tekrarlamak– bu da bireysel düzeyde kötü sonsuzluğun bir başka görünüm biçimidir, çünkü birey bu kez kendi yarattığı mekanizmanın kör bir dişlisi haline gelir. Böylece zaman, yaşayan bir akış olmaktan çıkarak, tinsel bir mezar gibi aynı anın sonsuz tekrarına dönüşür. Ve bu sonsuz tekrarda insan, geleceğe doğru ilerlediğini sanırken aslında hep aynı yerde sayar.
Bireysel yaşamda gerçek sonsuzluk
Gerçek sonsuzluk (wahre Unendlichkeit) dışsal bir hedefe kaçmak değil; insanın kendi sınırlarını, yani ölümlülüğünü ve eksikliklerini bilip kabul ederek bunları evrensel bir amaca ya da tinsel bir bütüne (özgürlüğe, aşka, topluma, akla) bağladığı anı ifade eder:
A). Hegel açısından bakıldığında, kendini bilme ve öz-bilinçte kendiyle buluşma, gerçek bir sonsuzluk olarak görülebilir. İnsan, dış dünyada kendinden “farklı” olanla karşılaşır. Kötü sonsuzlukta bu farklılık dışarıda tutulan bir engelken; gerçek sonsuzlukta insan, o farklı olanın içinde kendi özünü ve aklını görür; çünkü dış dünyanın yabancılığını aşarak orayı akılsal kılar. Hegel bunu “kendi başkalığında kendisiyle birlikte olmak” (Bei-sich-selbst-seyn in seinem Andersseyn) şeklinde tanımlar. Böylece bilinç, ötekinde kaybolmak yerine onda kendi evini kurar.
B) Büyük bir amaca adanmışlık ve feragat, gerçek sonsuzluğun kendini gösterme biçimidir. Bireysel insan, bencil ve geçici arzularının ötesine geçerek ve tinsel bir açılımla kendisini evrensel bir değere adadığında gerçek sonsuzluğa dokunur. Örneğin, bir insanın ömrünün sonlu olduğunu bilmesine rağmen hakikat uğruna mücadele etmesi, gerçek sonsuzluğun bir ifadesidir. Aynı şekilde sevgide iki bireyin birbirini yok etmeden, aksine bencil kendinden vazgeçerek birbirlerinin içinde kendilerini bularak tek bir tinsel bütün oluşturması da Hegelci anlamda gerçek sonsuzluğun bireysel hayattaki en somut yansımasıdır. Çünkü gerçek sevgi, bireyin kendi sınırlarını aşarak bir başkasında evrensel olanla buluşma cesaretidir.
Özetle: Hegel’e göre kötü sonsuzluk içinde yaşayan insan, “hep daha fazla, hep daha öteye” diyerek kendi kuyruğunu kovalayan mutsuz bir bilinçtir. Gerçek sonsuzluk içindeki insan ise kendi sınırlarını, ölümünü ve dünyeviliğini evrensel bir akıl ve özgürlük birliği içinde aşmayı başaran öznedir. Çünkü gerçek özgürlük, sonlu olanın içinde sonsuz olanı kurabilme iradesidir.
Ailede sonsuzluk
- Ailede kötü sonsuzluk: Aile, sevgi ve duygu temelli doğal bir birlikteliktir. Aile yapısındaki kötü sonsuzluk, ailenin kendisini sadece neslin devamı veya bireysel arzuların tatminiyle sınırladığı durumlarda ortaya çıkar. Çocukların büyümesi, evden ayrılarak yeni aileler kurması ve bu sürecin kuşaklar boyunca hiçbir niteliksel değişim yaşamadan bitimsizce tekrarlanması kötü sonsuzluktur.
- Ailede gerçek sonsuzluk: Ailenin olumlu sonsuzluğu ise bireyin kendi bencil arzularını bir kenara bırakarak aile içinde “biz” bilincine ulaşmasıdır. Birey, aile sevgisi ve sorumluluğu içinde gerçek özgürlüğünü bulur; aile, üyelerinin karşılıklı olarak birbirini tanımasıyla olumlu bir sonsuzluk alanına dönüşür.
Sivil burjuva toplumda sonsuzluk
- Sivil burjuva toplumda kötü sonsuzluk: Hegel’e göre burjuva toplumu, bireysel ihtiyaçların ve çıkar çatışmalarının yaşandığı alandır. Sivil toplumdaki kötü sonsuzluk, pazar ilişkilerinde ve tüketim çarkında kendini gösterir. Birey bir ihtiyacını karşılar, ancak bu tatmin hemen yeni bir ihtiyacı doğurur; metalaşma ve üretim-tüketim çarkı bitimsiz bir çizgi boyunca akıp gider.
- Sivil toplumda gerçek sonsuzluk: İnsanlar, burjuva toplumunun kendi çıkarını takip ederken başkalarının da çıkarına hizmet etmek zorunda olduğunu fark ederler. Pazar ilişkileri içinde insanlar birbirine bağımlı hale gelir ve bu bağımlılık bilinci, bencilliğin aşılarak evrensel bir toplumsal dayanışmaya dönüşmesine zemin hazırlar.
Ancak Hegel’de sivil toplum, gerçek sonsuzluğun tam olarak gerçekleştiği yer değildir; bu alan, çıkar çatışmalarının düzenlendiği, ama etik yaşamın (Sittlichkeit) henüz tam olgunluğa erişmediği bir basamaktadır. Sivil toplumun olumlu sonsuzluğu, meslek teşekkülleri (korporasyonlar), sivil kurumlar ve ortak hukuk kuralları sayesinde bu çatışmalı arzuların düzenlenmesiyle sağlanır. Çıkar arayışı, aynı zamanda kamu yararına hizmet eder hale geldiğinde olumlu sonsuzluk gerçekleşmiş olur.
Devlette sonsuzluk
- Devlette Kötü Sonsuzluk: Hegel felsefesinde devletteki kötü sonsuzluk, devletin kendi özsel tinsel amacından koparılarak yalnızca bireysel çıkarları, canı ve mülkiyeti koruyan bir “ihtiyaç devleti” veya zorunluluk mekanizmasına, yani sadece bir “gece bekçisi devletine” indirgenmesidir. Bu durum günlük yaşamda, temel sorunları çözemeyip sürekli yeni yasalar çıkaran bitimsiz bürokratik çarklarda veya suç-cezalandırma döngüsünün sonsuz tekrarında kendini hissettirir.
- Devlette Gerçek Sonsuzluk: Devletin olumlu sonsuzluğu ise bireysel özgürlük ile evrensel yasanın örtüşmesidir. Birey, devletin koyduğu yasalara uyarken dışarıdan gelen bir baskıya maruz kalmaz; aksine o yasaların kendi aklının ve özgürlüğünün birer ifadesi olduğunu kabul eder. Hegel açısından devlet, kendi yasaları ve kurumlarıyla kendi kendisini üreten, dışarıya ilişkili olan fakat bağımlı olmayan olumlu ve gerçek sonsuzluğun en gelişmiş toplumsal biçimidir. Ancak devlet, Hegelci sistemin en üst aşaması değildir; sanat, din ve felsefe (mutlak Tin) devletin de ötesine geçer.
Belli bir bilinç evresinde devlet, yalnızca hukuki ve idari bir çerçeve olmaktan çıkar; Tin’in yeryüzünde kendi özünü somut olarak inşa ettiği, geçmişin tüm eksik yönlerini (Doğu’nun baskı altındaki durağanlığını, Yunan’ın köleciliğini, Roma’nın soyut ve soğuk hukukçuluğunu) içinde eritip aşan somut evrensel öznenin ta kendisi haline gelir.
Sonuç
Sonuç olarak Hegel’in kötü ve olumlu sonsuzluk kavramları, varlığın sabit değil, sürekli değişen dinamik ve diyalektik bir süreç olduğunu gözler önüne serer. Kötü sonsuzluk tamamlanamamışlığın, kısır döngülerin ve dışsal bağımlılığın simgesiyken; olumlu sonsuzluk çelişkilerin aşılarak kendi benliğiyle barışık bir bütünlüğe ulaşmanın ifadesidir.
Doğadan devlete kadar uzanan bu süreçte her yapı, kendi içindeki kötü sonsuzluk çelişkilerini aşarak olumlu sonsuzluğa doğru ilerleme potansiyeline sahiptir. Bu ilerleme rastgele bir gelişim süreci değildir; Tin’in dünya tarihi sahnesinde kendi özgürlük bilincine adım adım yükselişinin, tüm çelişkileriyle birlikte kendini gerçekleştirdiği eşsiz destanıdır.
