Alsace gezimiz sırasında uğradığımız yerlerden biri de Fransa‘nın küçük ama tarihsel bakımdan son derece önemli şehirlerinden Sélestat’taki Hümanist Kütüphane idi. İlk bakışta sıradan bir Rönesans kütüphanesi gibi görünen bu mekân, aslında Avrupa’nın zihniyet dönüşümünün sessiz tanıklarından biridir. Burayı gezerken aklıma sürekli aynı soru geldi: Avrupa neden metodoloji üretebildi de İslam dünyası Endülüs sonrası aynı ölçüde sürdürülebilir bir bilim ve düşünce geleneği oluşturamadı?
Bu sorunun cevabı elbette tek bir kişide veya tek bir kütüphanede aranamaz. Ancak kütüphanenin merkezindeki isim olan Beatus Rhenanus, bu soruya ışık tutabilecek önemli figürlerden biridir.
Bir çocuğu hümanist yapan şehir
Beatus Rhenanus’un hikâyesini ilginç kılan noktalardan biri de daha çocuk yaşlarda içinde yetiştiği kültürel ortamdır. 1485 yılında Sélestat’ta doğduğunda Avrupa büyük bir dönüşümün eşiğindeydi. Matbaa henüz yeni yayılıyordu. İstanbul’un fethinin ardından Bizans’tan Batı Avrupa’ya taşınan Yunanca el yazmaları hümanist çevrelerde heyecan uyandırıyordu. Ticaret yolları genişliyor, şehirler büyüyor, eski otoriteler sorgulanmaya başlıyordu.
Sélestat ise bu dönüşümün önemli merkezlerinden biriydi. Bugün küçük bir Alsace şehri gibi görünse de o dönemde Almanya, Fransa ve İsviçre arasındaki entelektüel dolaşımın kesişme noktalarından biriydi. Şehirdeki Latin Okulu dönemin en saygın eğitim kurumları arasında yer alıyordu. Burada yalnızca din eğitimi verilmiyor; Latince, retorik, mantık, tarih ve klasik metinler okutuluyordu.
Beatus daha 13–15 yaşlarındayken okulun zengin kütüphanesiyle tanıştı. O yaşlarda birçok akranı geleneksel meslekler veya yerel hayatla meşgulken o, Cicero, Seneca ve Roma tarihçilerini okumaya başlamıştı. Dönemin öğretmenleri öğrencilerine yalnızca bilgi aktarmıyor, metinlerle tartışmayı ve soru sormayı da öğretiyordu. Belki de onun hayatındaki en önemli avantaj buydu.
Burada dikkat çekici olan husus yalnızca bireysel zekâ değildir. Aynı çağda İslam dünyasında da çok zeki gençler yetişiyordu. Fakat Beatus’un bulunduğu çevrede genç bir öğrenciyi sürekli yeni kaynaklara yönlendiren, farklı metinleri karşılaştırmaya teşvik eden ve merakı ödüllendiren bir kültürel atmosfer vardı. Sorun yalnızca yetenek değil, yeteneğin içinde yetiştiği ekosistemdi.
Erasmus dünyasına açılan kapı
Bu entelektüel iklim onu kısa sürede Paris’e taşıdı. Sorbonne çevresinde eğitim gördü. Ancak skolastik eğitimin katı ve ezberci yönlerinden hoşlanmadı. Aradığı şey yalnızca otoriteyi tekrar etmek değil, kaynaklara ulaşmaktı.
Bu nedenle hümanistlerin meşhur sloganı olan “Ad fontes” yani “Kaynaklara dönüş” hareketinin içine girdi.
Hayatındaki dönüm noktası ise Erasmus ile tanışması oldu. Erasmus yalnızca bir din adamı değil, aynı zamanda Avrupa’nın en büyük entelektüel ağlarından birinin merkezindeydi. Beatus onun yakın dostu, editörü ve çalışma arkadaşı hâline geldi. Basel’de dönemin büyük matbaacısı Johann Froben ile birlikte çalışarak klasik metinlerin ve Kilise Babalarının eleştirel baskılarını hazırladı.
Kütüphane ve yöntem
Sélestat’taki meşhur kütüphanesinde Aristoteles, Cicero, Seneca, Tacitus, Aziz Augustinus ve Kilise Babalarının eserleri yan yana durmaktadır. İlk bakışta dikkat çeken şey ise şudur: Burada doğrudan İslam dünyasına ait kaynaklar oldukça sınırlıdır. Oysa Avrupa’nın Aristoteles’i yeniden keşfetmesinde İbn Sina’nın, İbn Rüşd’ün, Farabi’nin ve Endülüs üzerinden aktarılan İslam düşüncesinin büyük katkısı olduğu bilinmektedir.
Peki neden bu eserler merkezde değildir?
Çünkü Beatus ve onun temsil ettiği hümanist kuşak, kendisini Bağdat’ın veya Kurtuba’nın mirasçısı olarak değil; doğrudan Atina’nın, Roma’nın ve erken Hristiyanlığın mirasçısı olarak görüyordu. Onların sloganı “Ad fontes”, yani “kaynaklara dönüş” idi. Ancak burada kastettikleri kaynaklar Kur’an tefsirleri veya İslam filozofları değil; Yunanca klasikler, Roma metinleri ve erken dönem Hristiyan kaynaklarıydı.
Yine de asıl mesele hangi kitapların rafta bulunduğundan çok, bu kitapların nasıl okunduğuydu.
Beatus Rhenanus’un önemi burada ortaya çıkar. O, metinleri karşılaştırıyordu. El yazmalarını mukayese ediyor, kaynakların güvenilirliğini sorguluyor, farklı nüshaları analiz ediyor, tarihsel bağlam araştırıyor ve otorite kabul edilen metinleri dahi eleştirel süzgeçten geçiriyordu. Bugün üniversitelerde kullandığımız filolojik ve tarihsel-eleştirel yöntemlerin önemli bir kısmı işte bu hümanist gelenekten doğmuştur.
Aslında Sélestat’ta gördüğümüz şey bir kütüphaneden çok bir yöntem laboratuvarıdır.
Hristiyan hümanizmi ve sorgulama kültürü
Burada beni düşündüren bir başka husus daha oldu. Avrupa’nın aynı dönemdeki din adamları ile İslam dünyasının dinî otoriteleri arasında belirgin bir fark dikkat çekmektedir. Elbette bu karşılaştırmayı mutlaklaştırmak doğru olmaz. İslam dünyasında da İbn Sina, Biruni, İbn Heysem, Nasirüddin Tusi gibi büyük bilim insanları yetişmiştir. Ancak özellikle 15. ve 16. yüzyıllara gelindiğinde Avrupa’daki bazı din adamlarının ve hümanistlerin bilgiye yaklaşımı ile İslam dünyasındaki hâkim dinî yaklaşım arasında belirgin farklılaşmalar görülmeye başlamıştır.
Erasmus, Beatus Rhenanus, Reuchlin ve Melanchthon gibi isimler aynı zamanda dindar insanlardı. Ancak onlar için din, soru sormanın önünde bir engel değil; tam tersine daha doğru bilgiye ulaşmanın aracıydı. Kutsal metinlerin aslını araştırıyor, Yunanca ve İbranice öğreniyor, tarih çalışıyor, eski el yazmalarını inceliyor ve yerleşik otoriteleri sorguluyorlardı. Bu nedenle matbaa, filoloji, tarihçilik ve eğitim reformları aynı dönemde gelişebildi.
İslam dünyasında ise benzer dönemde giderek güçlenen fıkıh merkezli yaklaşım, bilginin önemli bir kısmını mevcut otoritelerin yorumları üzerinden okumaya yöneltti. Elbette bu durum bütün coğrafyalarda ve bütün dönemlerde aynı değildi. Ancak genel eğilim, yeni soru üretmekten çok mevcut cevapları korumaya yönelmiş görünüyordu. Avrupa’da birçok din adamı “Kaynak ne söylüyor?” sorusunu sorarken, İslam dünyasında çoğu zaman “Otorite ne söyledi?” sorusu öne çıkmaya başlamıştı.
Belki de Avrupa’nın asıl sıçraması burada ortaya çıktı.
Sorun yalnızca bilginin miktarı değildi. İslam dünyasında da büyük bilgi birikimi vardı. Sorun, bilginin nasıl işlendiği ve hangi yöntemle sorgulandığıydı. Avrupa’yı dönüştüren şey yeni kitaplardan çok yeni okuma biçimleriydi.
Bir medeniyet sorusu
Bu nedenle Sélestat’taki Beatus Rhenanus Kütüphanesi’ni gezerken aslında raflardaki kitaplardan çok, kitaplara yaklaşım biçimini düşünmek gerekiyor. Burada karşılaşılan şey Avrupa’nın Rönesans estetiğinden önce gelen zihniyet devrimidir. Floransa Rönesans’ın sanatını temsil ediyorsa, Sélestat onun metodolojisini temsil etmektedir.
Belki de bugün bizim hâlâ cevap aradığımız temel soru budur: Bir uygarlığı zenginleştiren şey daha fazla bilgi sahibi olmak mıdır, yoksa bilgiye nasıl yaklaşılacağını öğreten bir yöntem geliştirmek mi?
Beatus Rhenanus’un küçük kütüphanesi, aradan beş yüz yıl geçmiş olmasına rağmen bu soruyu hâlâ canlı tutmaya devam ediyor. Onun hikâyesi bize büyük dönüşümlerin çoğu zaman saraylarda değil, merak etmeyi öğrenmiş gençlerin kütüphanelerinde başladığını hatırlatıyor.
