Geçtiğimiz günlerde Ruşen Çakır’ın YouTube’da yaptığı bir değerlendirme dikkatimi çekti. Çakır, Türkiye’de solun toplumsal etkisinin zayıflamasını anlatırken, eski Doğu Almanya’nın bugün Almanya’da aşırı sağın en güçlü olduğu coğrafyaya dönüşmesini örnek verdi. Bu gözlem, yalnızca Avrupa siyasetini açıklayan ilginç bir örnek değil; otoriter rejimlerin toplum üzerinde bıraktığı zihinsel mirası anlamak için de önemli bir başlangıç noktası sunuyor.
Doğu Almanya’nın Batı Almanya ile birleşme sürecini, öncesiyle ve sonrasıyla Almanya’da yakından gözlemledim. O günlerde hem Doğu’da hem Batı’da hâkim olan duygu büyük bir iyimserlikti. Demokrasi ve ekonomik refahın eski DDR coğrafyasında kısa sürede kök salacağına, kırk yılı aşkın sosyalist yönetimin ardından özgürlükçü bir siyasal kültürün gelişeceğine inanılıyordu. Aradan geçen otuz beş yıl ise yalnızca Almanya’nın değil, siyaset biliminin de üzerinde durduğu büyük bir paradoksu ortaya çıkardı.
Bugün Almanya’da aşırı sağın en güçlü olduğu bölgelerin önemli bir kısmı eski Doğu Almanya coğrafyasında yer alıyor. İşte asıl çelişki de burada ortaya çıkıyor. Kendisini yıllarca “antifaşist devlet” olarak tanımlayan, resmî ideolojisini faşizm karşıtlığı üzerine kuran bir toplum nasıl oldu da milliyetçi, göçmen karşıtı ve otoriter bir siyasetin en güçlü toplumsal zeminlerinden biri hâline geldi?
Bu soruya verilecek cevap yalnızca Almanya’yı anlamamızı sağlamıyor. Aynı zamanda ideolojiler ile siyasal karakter arasındaki ilişkiye de ışık tutuyor.
Belki de meseleye şu soruyla yaklaşmak gerekir: O toplum gerçekten özgürlükçü anlamda solcu muydu, yoksa yalnızca sol bir devletin otoriter yurttaşları mıydı?
Bu soru ilk bakışta provokatif görünebilir. Ancak cevabı, yalnızca Doğu Almanya’nın değil, otoriter rejimlerden çıkmış bütün toplumların geleceğini anlamak açısından önem taşıyor.
Çünkü her sol gelenek özgürlükçü değildir. Her antifaşist söylem de faşizmle gerçek bir hesaplaşma anlamına gelmez. Bir rejim faşizmi mahkûm ederken aynı anda kendi yurttaşlarını itaat, korku, tek doğruculuk ve devlet merkezli düşünme biçimiyle yetiştirebilir.
Doğu Almanya’da yaşanan da büyük ölçüde buydu.
Antifaşizm demokrasi üretir mi?
DDR, Nazizmle hesaplaşmayı büyük ölçüde resmî ideolojisinin bir parçası hâline getirdi. Faşizm, toplumun içinden çıkmış tarihsel bir kötülük olarak değil; kapitalist Batı’nın ve eski düzenin ürettiği dışsal bir sapma olarak anlatıldı. Böyle olunca toplumun kendi içindeki milliyetçi, yabancı düşmanı ve otoriter eğilimlerle sahici bir yüzleşme yaşanmadı. Kötülük dışarıya havale edildi; içeride ise bastırıldı.
Oysa bastırılan her şey ortadan kalkmaz. Bazen yalnızca uygun zamanı bekler.
1990’daki birleşme, Doğu Almanlar açısından yalnızca iki devletin birleşmesi değildi; aynı zamanda bir dünyanın çöküşüydü. Devletleri ortadan kalktı, fabrikaları kapandı, işlerini kaybettiler; hayatlarını anlamlandıran semboller ve kurumlar kısa sürede değersizleşti. Batı Almanya’nın kurumları, sermayesi, yöneticileri ve dili Doğu’ya doğru aktı. Birçok Doğu Alman için bu süreç, eşitlerin birleşmesi değil, Batı tarafından devralınma tecrübesi olarak yaşandı.
Bu noktada mesele yalnızca ekonomik kayıp değildi. Elbette işsizlik, sanayisizleşme ve sosyal güvencelerin zayıflaması belirleyici etkenlerdi. Ancak daha derinde başka bir yara vardı: Saygınlık kaybı.
İnsanlar yalnızca işlerini değil, geçmişlerini de kaybettiklerini hissettiler. Hayatları boyunca içinde yaşadıkları düzenin bir anda “yanlış” ilan edilmesi, birçok insanda derin bir değersizlik duygusu yarattı. “Yanlış yaşamışsınız, yanlış inanmışsınız, yanlış bir tarihin insanları olmuşsunuz” mesajı, zamanla güçlü bir toplumsal kırgınlığa dönüştü.
Bu kırgınlık demokratik bir yüzleşmeyle onarılabilirdi. Fakat çoğu zaman böyle olmadı. Doğu Almanların önemli bir kısmı kendisini yeni Almanya’nın eşit kurucu unsuru olarak değil; Batı’nın eğitmesi, dönüştürmesi ve hizaya sokması gereken ikinci sınıf yurttaşlar olarak görmeye başladı.
Aşırı sağ tam da bu psikolojik zeminde güç kazandı.
AfD gibi hareketler yalnızca göçmen karşıtlığı üzerinden yükselmedi. Aynı zamanda “Sizi küçümsediler”, “Sizi dinlemediler”, “Hayatınızı değersizleştirdiler” duygusunu siyasallaştırdı. Böylece ekonomik öfke, kültürel aşağılanma ve kimlik kaybı, milliyetçi bir dile tercüme edildi.
Fakat burada gözden kaçırılan daha önemli bir nokta var.
Solculuktan milliyetçiliğe geçiş her zaman büyük bir ideolojik kopuş anlamına gelmez. Eğer bir siyasal kültür özgürlüğü değil itaati, çoğulculuğu değil tek doğruluğu, bireyi değil devleti merkeze alıyorsa; yalnızca kullandığı semboller değişir. Otoriter karakter ise varlığını sürdürür.
Dün sosyalist devlet adına konuşan otoriter akıl, bugün millet adına konuşabilir.
Dün sınıf adına susturan dil, bugün vatan adına susturabilir.
Dün parti çizgisi adına farklı olanı düşmanlaştıran zihin, bugün ulusal kimlik adına göçmeni, azınlığı ve muhalifi hedef gösterebilir.
İdeolojik söylem değişir; fakat otoriter zihniyet varlığını sürdürür.
Sorun ideolojiler değil, siyasal karakter
İşte bu yüzden mesele yalnızca Almanya’ya özgü değildir. Doğu Almanya örneği bize daha genel bir hakikati gösteriyor: Toplumlar ideoloji değiştirebilir; fakat otoriter alışkanlıklarını kolay kolay terk edemezler.
Bir toplum uzun yıllar güçlü devlet, tek merkez, resmî hakikat, itaat kültürü ve düşman üretme siyasetiyle yönetilmişse, rejim değiştiğinde o zihniyet kendiliğinden demokratikleşmez. Sandık gelir ama yurttaşlık kültürü gelmeyebilir. Parti değişir ama siyaset dili değişmeyebilir. Bayraklar, semboller ve sloganlar yenilenir; fakat farklı olana, muhalife ve yabancıya bakış aynı kalabilir.
Çünkü otoriter zihniyetin en belirgin özelliği, kendisine her dönemde yeni bir meşruiyet zemini üretebilmesidir. Bazen bu zeminin adı devrim olur, bazen devlet; bazen millet, bazen din; bazen güvenlik, bazen de mağduriyet. Değişen yalnızca gerekçenin adıdır. Değişmeyen ise farklı olanı tehdit sayan, eleştiriyi düşmanlıkla eşitleyen ve iktidarı sınırlandırmak yerine kutsallaştıran siyasal karakterdir.
Sonuç da çoğu zaman aynıdır: Çoğulculuk zayıflık olarak görülür, hukuk iktidarın ihtiyaçlarına göre eğilip bükülür, eleştiri ihanetle, muhalefet ise tehdit ile özdeşleştirilir.
Bu nedenle “Sol bir toplum nasıl sağcılaştı?” sorusu eksik bir sorudur. Daha doğru soru şudur: O toplumda özgürlükçü ve demokratik bir siyasal kültür ne kadar kök salmıştı?
Çünkü solculuk ile demokrasi aynı şey değildir. Sağcılık ile otoriterlik de aynı şey değildir. Otoriterlik, ideolojilerin üzerinde duran bir siyasal karakterdir. Her dönemde kendisine yeni bir dil, yeni bir bayrak ve yeni bir meşruiyet söylemi bulabilir.
Doğu Almanya’nın hikâyesi, bize resmî antifaşizmin toplumsal yüzleşmenin yerine geçemeyeceğini de gösteriyor. Bir devlet kendisini antifaşist ilan edebilir; okullarda faşizmi mahkûm edebilir, törenlerde geçmişin karanlık sayfalarını lanetleyebilir. Fakat toplumun içinde yaşayan önyargılarla, üstünlük duygusuyla ve otoriter itaati besleyen kültürle hesaplaşmıyorsa, bütün bunlar yalnızca ince bir kabuktan ibaret kalır.
Kabuk kırıldığında ise içeride ne varsa yeniden görünür hâle gelir.
Bugün yalnızca Almanya’da değil, dünyanın birçok ülkesinde benzer dönüşümler yaşanıyor. Dün özgürlük adına konuşanlar bugün güvenlik adına; dün devrim adına siyaset yapanlar bugün devlet adına aynı dışlayıcı dili yeniden üretebiliyor. Değişen çoğu zaman ideolojiler değil, onların kullandığı meşruiyet söylemleri oluyor.
Bu yüzden insanların dün hangi ideolojik etiketi taşıdığına bakmak tek başına yeterli değildir. Asıl belirleyici olan, hangi siyasal karakteri benimsedikleridir.
İnsan haklarını gerçekten evrensel bir ilke olarak mı savunuyordu, yoksa yalnızca kendi mahallesinin haklarını mı?
Hukuku herkes için mi istiyordu, yoksa yalnızca kendi iktidarına hizmet ettiği sürece mi değerli görüyordu?
Devlete sınır mı çiziyordu, yoksa onu ele geçirince kutsallaştırmayı mı düşünüyordu?
Farklı olanla birlikte yaşamayı mı öğrenmişti, yoksa sadece kendi mağduriyetini iktidara taşımanın peşinde miydi?
Bu sorular, ideolojik etiketlerden çok daha açıklayıcıdır.
Doğu Almanya’nın hikâyesinden çıkarılacak asıl ders de budur. Bir toplumu demokratikleştiren şey, hangi ideolojiye sahip olduğu değil; iktidarı sınırlamayı, farklı olanla birlikte yaşamayı ve hakikati resmî söylemin dışına taşıyabilmeyi öğrenip öğrenmediğidir.
Çünkü demokrasi, yalnızca sandıkla kurulan bir rejim değildir. Aynı zamanda iktidarın sınırlandırılmasını, hukukun üstünlüğünü, eleştiri hakkını ve çoğulculuğu içselleştiren bir siyasal kültürdür. Bu kültür gelişmediğinde rejimler değişebilir; fakat otoriter refleksler yaşamaya devam eder.
Otoriter zihniyetin en büyük başarısı, kendisini hiçbir zaman otoriter olarak sunmamasıdır. Her dönemde özgürlüğün, güvenliğin, milletin, dinin, devrimin ya da mağduriyetin diliyle konuşur. İnsanlar da çoğu zaman savundukları ideolojiyi değil, o ideolojinin içinde yeniden üretilen otoriter alışkanlıkları fark edemezler.
Bu nedenle demokrasinin gerçek sınavı, iktidarın kimin elinde olduğu değil; iktidarın ne ölçüde sınırlandırılabildiğidir. Bir toplumun özgür olup olmadığını anlamak için de en güçlülerin ne söylediğine değil, en zayıflarına nasıl davrandığına bakmak gerekir.
İdeolojiler değişebilir.
Sloganlar eskir.
Bayraklar, partiler, rejimler ve ittifaklar değişir.
Ama özgürlük fikri kurumsallaşmamış, hukuk iktidarın üzerinde konumlandırılmamış ve çoğulculuk siyasal kültürün ayrılmaz bir parçası hâline gelmemişse, otoriterlik her defasında kendisine yeni bir isim, yeni bir bayrak ve yeni bir gerekçe bulur.
İşte bu yüzden tarih bize aynı dersi tekrar tekrar hatırlatıyor:
İdeolojiler değişebilir; fakat otoriterlik, ancak özgürlüğü iktidardan daha üstün bir ilke olarak benimseyen toplumlarda yenilebilir.
