Günümüzde, muhafazakâr çevrelerin yanı sıra pek çok liberal, hatta sosyalist ve toplumcu figür arasında da “dinin ahlakın temeli olduğu” veya “din giderse ahlakın çökeceği” yönündeki görüşlerin kabul görmesi şaşırtıcı bir yanılgıdır. Oysa ahlakı dinsel bir otoriteye ipoteklemek, insanı özgür bir özne olmaktan çıkarıp kutsal bir metnin ya da ilahi bir iradenin pasif bir uygulayıcısına indirger.
Ahlakın var olabilmesi ve insanın doğru kararlar alabilmesi için ilahi bir otoriteye ihtiyaç duyup duymadığı, felsefenin en eski tartışmalarından biridir. Yüzyıllar boyunca din ve ahlakın birbirine sıkı sıkıya bağlı olduğu fikri toplumların geneline hâkim olmuştur. Hatta birçok döneme din olmadan ahlakın tamamen çökeceği düşüncesi yön vermiştir. Ancak 20. yüzyılın en önemli filozoflarından biri olan Nicolai Hartmann, bu yerleşik algıyı tamamen tersyüz eden bir felsefi sistem geliştirmiştir. Hartmann’a göre din ile ahlak sadece birbirinden bağımsız yapılar olmakla kalmaz. Bu iki kavram temelde birbiriyle uzlaştırılamaz derin bir çatışma içindedir.
Hartmann’ın bu sarsıcı iddiasını temellendirmek için sunduğu en güçlü araç, onun meşhur “Ontoloji” (varlık bilimi) kuramıdır. Filozof, bu kuramın merkezine “dört aşamalı varlık tabakaları” teorisini koyar. Evrenin yapısını ve insanın bu evrendeki konumunu inceleyerek, ahlakın neden dine hiçbir şekilde muhtaç olmadığını gözler önüne serer. Aksine, dinin ahlakın özerk yapısına nasıl zarar verdiğini açıkça kanıtlar. Bu çatışmanın boyutlarını kavramak için, öncelikle Hartmann’ın evreni nasıl katmanlara ayırdığını derinlemesine incelemek gerekir.
Hartmann’ın dört aşamalı varlık tabakaları
Nicolai Hartmann, evrendeki her şeyi, en basitten en karmaşığa doğru yükselen dört ana varlık tabakasına ayırır. Bu tabakalar sırasıyla şunlardır: inorganik tabaka (cansız maddeler), organik tabaka (canlı organizmalar), psişik tabaka (bilinç ve ruhsal süreçler) ve en üstte yer alan tinsel tabaka (kültür, sanat, hukuk, felsefe ve ahlak). Hartmann’ın sisteminde bu tabakaların dizilişi rastgele belirlenmemiştir. Aralarında “Tabakalaşma Yasaları” adını verdiği çok kesin, sarsılmaz kurallar ve hiyerarşik bir ilişki ağı bulunur.
Bu yasalardan ilki “Güçlülük Yasası”dır. Buna göre, alt tabaka her zaman üst tabakanın varoluşsal zeminidir, yani onu taşır ve ona temel oluşturur. Örneğin, biyolojik bir organizmanın var olabilmesi için öncelikle atomlara ve kimyasal elementlere ihtiyacı vardır. Aynı şekilde, insanın düşünebilmesi ve bilince sahip olabilmesi için de işleyen canlı bir beyne ihtiyacı şarttır. Alt tabaka olmadan üst tabaka fiziksel olarak varlığını sürdüremez. Bu temel nedenden dolayı alt tabaka her zaman daha “güçlü” kabul edilir.
Ancak Hartmann tam bu noktada ikinci ve en hayati yasayı devreye sokar: “Özgürlük Yasası”. Alt tabaka üst tabakayı taşır ama onu asla tamamen belirleyemez, köleleştiremez veya onun kurallarını dikte edemez. Üst tabaka, alt tabakanın sağladığı zemin üzerinde yükselirken bağımsız bir alan yaratır. Bu katman her zaman kendine has ve özerk bir özgürlük alanına sahiptir. Örneğin, insan biyolojisi inorganik kimyadan daha karmaşık bir yapıdır. Bu yüzden kimya yasaları insanın neden âşık olduğunu ya da bir tabloya bakıp neden duygulandığını açıklayamaz. Kural basittir: Her üst tabaka, bir alt tabakaya kıyasla daha “özgür” ve daha niteliklidir.
Ahlakın yuvası: Tinsel tabaka ve özgür irade
Hartmann’ın sisteminde ahlak, bu hiyerarşinin en üstünde yer alan tinsel (manevi) tabakada konumlanır. Tinsel tabaka, insanın sadece biyolojik bir canlı ya da sadece dürtüleriyle hareket eden psikolojik bir varlık olmaktan çıktığı yerdir. İnsan bu katmanda değerler üreten, kültür kuran ve kendi kararlarını sorgulayan bir özneye dönüşür. Bir eylemin “ahlaki” bir nitelik kazanabilmesi için en vazgeçilmez şart, insanın o eylemi hiçbir dış baskı altında kalmadan seçmesidir. Kişi ancak kendi özgür iradesiyle ve bilinçli olarak hareket ettiğinde ahlaki davranmış olur.
Eğer bir eylemin arkasında dışarıdan gelen bir zorlama, fiziksel bir tehdit ya da toplumsal bir baskı varsa, orada gerçek anlamda bir ahlaktan söz etmek mümkün değildir. Hartmann’ın katı belirlenimcilik eleştirisi de tam bu noktada devreye girer. İnsan; doğa yasalarının, genetiğin ve fiziksel çevrenin tüm baskısına rağmen, tinsel tabakada bu baskıları askıya alma gücüne sahiptir. İnsan bu gücü sayesinde yeri geldiğinde dış etkenlere “hayır” diyebilir. Örneğin bir insan, kendisi aç olmasına rağmen yemeğini başkasıyla paylaşabilir. Bunu yapabilmesi, biyolojik dürtüsüne baskın gelen ahlaki bir özgürlük alanına sahip olduğunu gösterir. İşte bu özgürlük, ahlakın kurucu unsurudur.
Büyük çatışma: İlahi belirlenimcilik ve ahlaki özgürlük
Nicolai Hartmann’a göre din ile ahlak arasındaki uzlaştırılamaz büyük çatışma, tam olarak bu özgürlük ve sorumluluk noktasında patlak verir. Dini sistemler, yapıları gereği her şeyi bilen ve her şeye gücü yeten mutlak bir yaratıcı figürüne dayanır. Aynı zamanda bu yaratıcının insanlığa sunduğu sarsılmaz buyrukları temel alır. Evrensel ve ilahi bir planın varlığı, insanın kaderinin ve yapacağı seçimlerin önceden ilahi bir irade tarafından belirlendiği anlamına gelir.
Bu teolojik kabuller, Hartmann’ın varlık felsefesindeki “özgürlük” ilkesiyle kökten çelişir. Çünkü eğer yukarıda her şeyi önceden tasarlayan mutlak ilahi bir irade varsa, insanın tinsel tabakadaki o biricik özgürlüğü ortadan kalkar. İlahi iradenin mutlak gücü, insan iradesini gölgeler ve insanı bir figürana dönüştürür. Hartmann bu durumu “ereksel çatışma” olarak adlandırır. Eğer evrenin zaten tanrısal ve önceden belirlenmiş nihai bir amacı varsa, insanın özgürce amaçlar koymasının hiçbir ağırlığı kalmaz. İnsan ancak ucu açık, geleceği önceden mühürlenmemiş bir evrende gerçekten ahlaki bir aktör olabilir.
Ödül, ceza ve çıkarcılık kıskacında dinsel ahlak
Din ve ahlak arasındaki çatışmanın bir diğer boyutu da eylemlerin motivasyonu, yani “neden iyi davrandığımız” sorusudur. Ahlak felsefesi, bir davranışın ahlaki değer taşıması için o davranışın “sırf doğru ve iyi olduğu için” yapılmasını şart koşar. Kısacası eylem, hiçbir karşılık beklenmeden hayata geçirilmelidir. Yani dürüstlük, arkasından bir çıkar geleceği için değil, dürüstlüğün kendisi değerli bir ilke olduğu için seçilmelidir. Oysa dini sistemlerin pratik işleyişi, insan davranışlarını yönlendirmek için iki güçlü araç kullanır: ödül (cennet) ve ceza (cehennem).
Hartmann’a göre din bu mekanizmayla ahlakı saflığından arındırır ve onu çıkarcı bir zemine çeker. Bir insan yalan söylemekten sadece cehennemde cezalandırılacağı için kaçınıyorsa, bu eylem erdemli bir davranış değildir. Yapılan eylem sadece bir tür “korku yönetimi” ve güvenlik arayışından ibarettir. Benzer şekilde, bir muhtaca sadece cennetteki ödülleri düşünerek yardım eden bir kişi, aslında ahlaki bir iyilik yapmıyordur. Bu kişi sadece geleceğine yönelik kârlı bir teolojik yatırım yapıyordur. Din, merkezine ödül ve cezayı koyarak vicdanın sesini kısar. Böylece ahlakı bir tür ticari pazarlık ilişkisine indirger. Gerçek ahlak ise insanı kendi kararlarının çıplak sorumluluğuyla, hiçbir kozmik güvence olmadan baş başa bırakır.
Değerlerin özerkliği ve insanın ahlaki pusulası
Peki, din ahlak için gerekli değilse, insan neyin doğru neyin yanlış olduğunu nasıl bilecektir? Hartmann bu soruya “Değerler Fenomenolojisi” ile yanıt verir. Ona göre adalet, dürüstlük, cesaret ve yardımseverlik gibi ahlaki değerler keyfi kurallar değildir. İnsanların ya da dinlerin uydurduğu yapay normlar da değildir. Bu değerler, tıpkı matematiksel doğrular veya mantık ilkeleri gibi, tinsel alanda kendi başına var olan nesnel varlıklardır.
İnsan, evrenin en üst katmanı olan tinsel tabakaya erişebilmiş, bilince ve akla sahip tek varlıktır. Bu sayede ahlaki değerleri doğrudan kavrama ve keşfetme yeteneğine zaten sahiptir. Bir insanın bir haksızlık karşısında öfke duyması için ilahi bir kitaptan emir almasına gerek yoktur. Aynı şekilde acı çeken bir canlıya yardım etmek istemesi için de dış bir buyruk gerekmez. İnsanın içsel pusulası, yani vicdanı, bu değerleri algılamak için fazlasıyla yeterlidir. Dinler, bu hazır değerleri alıp dogma hâline getirerek dondurur. Oysa ahlak dinamiktir ve insanın tarihsel süreç boyunca yeni değerleri (insan hakları, hayvan hakları, çevre ahlakı) keşfetmesini gerektirir.
Sonuç: Özgürlüğün ve sorumluluğun ağırlığı
Sonuç olarak, Nicolai Hartmann’ın dört aşamalı varlık felsefesinin ışığında bakıldığında, ahlakın var olabilmesi için dinin gerekli olmadığı açıkça görülür. Hatta ahlakın kendi ayakları üzerinde durabilmesi için dinden tamamen özgürleşmesi gerekir. Din, insana yukarıdan aşağıya doğru inen hazır reçeteler ve mutlak buyruklar sunar. Bu durum ahlakın en temel can damarı olan “özgür seçimi” ve “bireysel sorumluluğu” zedeler. Sorumluluğu ilahi bir otoriteye veya kadere devretmek, insanı ahlaki açıdan tembelleştirir ve onun olgunlaşmasını engeller.
Gerçek ahlak; arkasında kendisini izleyen aşkın bir göz, sonunda kendisini bekleyen bir cehennem azabı ya da cennet vaadi yokken var olur. Bu düzey, insanın evrendeki yalnızlığının bilincinde olarak “doğru olanı” seçebilmesidir. İnsan, Hartmann’ın gösterdiği gibi, varlık basamaklarının en üst sınırında yer almanın getirdiği o ağır sorumluluğu üstlenmelidir. Kendi ahlaki pusulasını, kendi özgür iradesiyle yönetmeyi öğrenmelidir. Çünkü iyilik, sadece ve sadece özgürce yapıldığında gerçekten “iyi”dir.
