Çerçeve yasa, yeterince cesur bir adım olmasa da Türkiye’nin demokratik dönüşümünde stratejik önemde bir kırılma anı, bir dönüm noktası olarak tarihe geçecektir.
Bu karar, son derece zor bir dönemde alındı. Dünya; çatışmaların, gerginliklerin ve belirsizliklerin hâkim olduğu büyük bir değişim atmosferinden geçiyor. İçeride sürdürülemez hâle gelen siyasal düzen, can havliyle bir dönüşüm arayışı içinde. Silahların geride bırakılması, siyasal rekabet alanında önemli bir rahatlama sağlayacaktır. Ancak en büyük bariyer ortadan kalktığında, içine gireceğimiz sert geçiş dönemi politik alandaki sıkışmayı da artıracak gibi görünüyor.
Hükümet iktidarını sürdürmeye, muhalefet siyasal varlığını koruyup devleti yeniden yönetmeye, Kürt hareketi ise siyasal alandaki kuruluş çalışmalarını yoğunlaştırarak demokratik dönüşüme yön vermeye çalışacaktır. Ülkenin geleceğini belirleyecek böylesine kritik bir yeniden kuruluş döneminin bu denli kırılgan bir zemine denk gelmesi talihsizlik olarak görülebilir.
Türkiye’nin yapısal sorunlarını görmek ve bunları kaynağına inerek çözmek, günübirlik hesaplarla değil, yüz yıllık bir ufukla yaklaşmayı gerektirir. Evet, devlet ile Kürt hareketi arasında belli bir programın oluştuğu anlaşılıyor. Ne var ki iktidarın ve muhalefetin bu programa ne ölçüde yaklaşacağı, dönemsel iktidar hesaplarının ne kadar belirleyici olacağı tartışmalıdır. Sürece müdahil olan bütün siyasal aktörlerin kendi programları ve paradigmaları vardır. Bunlar birbiriyle çatışmaktadır ve bu çatışma giderek daha da keskinleşecektir. Dolayısıyla önümüzde birden fazla olasılık bulunmaktadır. Belirleyici olan, toplumun bilinçli bir irade ve örgütlü katılımla sürece müdahil olmasıdır.
Dünyada uzayan savaşlar, adeta fırtınalı bir yıkım süreci olarak devam ediyor. Dünyayı yönetenler hegemonyalarını yeniden tahkim etmeye çalışırken, demokratik arayışlar da çoğalıyor. Macaristan deneyimi, işbirlikçi otoriter yönetimlerin değişmez olmadığını gösterdi. ABD’de kendilerini “demokratik sosyalist” olarak tanımlayan ve İsveç modelini esas alan Bernie Sanders ve Alexandria Ocasio-Cortez çizgisinde New York Belediye Başkanı seçilen Mamdani’nin ardından, şimdi de Abdul El-Sayed’in Michigan’da ön seçimden başarıyla çıkması neden bu kadar büyük umut ve heyecan yarattı? Hızlı, sert, belirsizliklerle dolu geçiş süreci ve Trump’ın ikinci döneminde yaygınlaşan keyfilik, diktatörlük, irade gaspı, alternatif demokratik arayışların önemini artırdı.
Klasik temsil kurumlarına duyulan güvenin azalması, siyasi partilerin toplumla doğrudan bağlarının zayıflaması, toplumun karar alma süreçlerinden dışlanması, popülizm, otoriterleşme, lider merkezli siyaset, ırkçı söylem, fanatik hareketler; işte tüm bunlar temsil krizini derinleştiriyor. Toplumun karmaşık sorunlarına kalıcı, kurumsal, demokratik çözümler üretmek yerine korkular, kimlik çatışmaları, kutuplaştırma, savaş ve tehdit dili siyasal hâkimiyetin, adeta boyun eğdirmenin araçları olarak kullanılıyor. Buna karşı tepkiler, daha tutarlı politik tavır ve arayışlar çoğalıyor.
Bu nedenle günümüzün demokrasi tartışmasında özgür seçimlerin yapılıyor olması tek başına bir kıstas olarak kabul edilmiyor. Katılım, çoğulculuk, kimliklerin eşit tanınması, sosyal adalet, ekolojik sorumluluk, yerel demokrasi, dijital haklar, şeffaflık ve hesap verebilirlik artık demokratik düzenin ayrılmaz unsurlarıdır.
Türkiye’nin demokrasi sorunu da sadece mevcut yönetim sisteminden ya da son yıllarda ayyuka çıkan otoriterleşmeden ibaret değildir. Onunla sınırladığınız takdirde, kaçınılmaz olarak ülkeyi kimin yöneteceği sorununa indirgersiniz. Elbette ülkeyi kimin yöneteceği önemli bir konudur fakat sorunun daha derinlerdeki tarihsel ve yapısal kaynakları görülerek ele alınırsa ancak doğru çözüm formülleri bulunabilir.
Cumhuriyet’in kuruluş paradigması, dönemin merkeziyetçi ve tek tipleştirici ulus-devlet anlayışıyla şekillendi. Devletin güvenliği ve birliği, toplumun farklılıklarının demokratik biçimde ifade edilmesinin önüne geçirildi. Yurttaşlık, hukuki eşitlik iddiasına dayandırılmaya çalışılsa da fiilen Türk ve Sünni kimliğinin kültürel üstünlüğü üzerinden biçimlendi. Bugün bu paradigmada ilk kez ciddi bir kırılma yaşanıyor. Bu nedenle yaşanan süreç önemlidir.
Türkiye’de hiçbir zaman devlet, toplumun hizmetinde ve demokratik denetimine açık bir kurum olmadı. Daha çok toplumu biçimlendiren, terbiye eden ve gerektiğinde bastıran üstün bir otorite olarak konumlandı. Bürokratik gelenek, güvenlikçi devlet anlayışı, askerî müdahaleler, yargı üzerindeki vesayet, merkeziyetçilik ve farklı kimliklere duyulan güvensizlik, Türkiye siyasal sisteminin farklı dönemlerinde biçim değiştirse de varlığını hep sürdürdü.
Bugün yaşanan otoriterleşme, işte bu tarihsel mirasın yeni koşullar altında yoğunlaşmış biçimidir.
Türkiye’de demokratik meşruiyet uzun yıllar seçimle sınırlı görüldüğü için, seçimlerde çoğunluğu elde eden her iktidar devletin bütün kurumlarını kendi siyasal iradesine tabi kılabileceğini düşündü ve buna göre davrandı. Mevcut hükümet bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.
Seçim, demokratik meşruiyet için gereklidir; ancak tek başına asla yeterli değildir. İktidarın kararları toplumun farklı kesimlerinin katıldığı açık müzakere süreçlerinden geçiyor mu? Hayır. Parlamento büyük ölçüde etkisizleştirilmiş durumda. Basın özgür değil, yargı siyasal baskı altında. Bu şartlarda yalnızca sandıktan çıkan sonuç demokratik meşruiyet üretmeye yeter mi?
Türkiye’nin demokratik dönüşümü, seçim demokrasisinden katılımcı ve müzakereci demokrasiye geçmeyi gerektiriyor. Aksi hâlde iktidara talip olan her muhalefet, aynı döngüyü yeniden üretmekten kurtulamayacaktır.
Toplumsal rıza nasıl üretilecek? Medyanın neredeyse tamamı iktidara bağımlı. Özgür medya nefes almakta zorlanıyor. Haber ile propaganda arasındaki sınır büyük ölçüde ortadan kalkmış durumda. Toplumun gerçek sorunları yerine iktidarın belirlediği gündemler yaşamı ve düşünceyi belirliyor.
Yıllarca bıkmadan usanmadan tekrarlanan güvenlik tehditleri, beka söylemi, düşmanlaştırıcı dil ve kutuplaştırma sadece eleştirel düşünceyi zayıflatmadı; toplumda derin bir ruhsal çöküntü ve duygusal parçalanma da yarattı. Farklı siyasal ve toplumsal kesimlerin birbirini ortak geleceğin öznesi olarak değil, ortadan kaldırılması gereken tehditler olarak görmesi toplum açısından büyük bir tehlikedir.
Açıktır ki demokratik dönüşüm yalnızca iktidarın değişmesiyle gerçekleşmeyecektir. Toplumun düşünsel ve ahlaki dünyasında çoğulculuğu, karşılıklı tanınmayı ve ortak yaşamı esas alan yeni bir demokratik zihniyet kurulmadan bu dönüşüm mümkün görünmüyor.
Bu da bağımsız medyayı, özgür üniversiteleri, çoğulcu eğitimi, sanat ve kültür alanlarının özerkliğini ve güçlü bir sivil toplumu gerektirir. Açıkça söylemek gerekir ki bugün bu başlıkların her biri Türkiye açısından başlı başına devrim niteliğindedir. Oysa çok daha fazlasına ihtiyacımız var. Asgari bir demokratik çerçeve çizdiğinizde, demokrasi ihtiyacının ne kadar derinlerde ve yapısal olduğu daha iyi anlaşılır.
Örneğin yurttaşlık, herhangi bir etnik kimliğe, inanca, mezhebe, cinsiyete veya yaşam biçimine üstünlük tanımadan ortak haklar temelinde yeniden tanımlanmalıdır.
Devletin bütün kurumları hukukla sınırlandırılmalı; yargı bağımsızlığı ve temel haklar güvence altına alınmalıdır.
Yasama, yürütme ve yargı arasındaki denge yeniden kurulmalı; parlamentonun denetim gücü güçlendirilmelidir.
Farklı kimlikler, diller, kültürler ve inançlar ortak yaşamın eşit ve meşru unsurları olarak tanınmalıdır.
Özellikle yerel yönetimler, Türkiye’nin demokratikleşmesinin en temel başlıklarından biri olarak ele alınmalıdır. Belki de bu vesileyle Türkiye’nin idari sistemi bütünüyle yeniden düşünülmelidir. Çünkü Türkiye’nin demokratikleşmesinin önündeki temel engellerden biri, aşırı merkeziyetçi devlet yapısıdır.
Yerel yönetimler merkezi idarenin uzantısı değil, demokratik katılımın asli kurumlarıdır. Yurttaşların yaşadıkları şehirler, mahalleler ve bölgeler hakkında doğrudan söz sahibi olabilmeleri, demokrasiyi gündelik yaşamın parçası hâline getirir.
Ancak bugün yerel yönetimlerin mali, idari ve siyasal yetkileri sınırlı tutulmakta; merkezi iktidar seçimle oluşmuş yerel iradeyi çeşitli yollarla etkisizleştirebilmektedir.
Kayyım uygulamaları yalnızca belediye başkanlarının görevden alınması değildir. Aynı zamanda seçmen iradesinin darbe niteliğinde idari bir kararla geçersiz kılınması ve yerel demokrasinin askıya alınmasıdır.
Siyasal kararlar yalnızca çoğunluk oyuna değil, toplumun farklı kesimlerinin katıldığı açık ve özgür müzakere süreçlerine dayanmalıdır. Bunun için kamusal alan üzerindeki baskı kalkmalı, özgür yurttaşların politik yaşama katılımı sağlanmalıdır.
Sendikalar, meslek örgütleri, kooperatifler, kadın ve gençlik örgütleri ile sivil toplum, demokratik yaşamın kurucu aktörleri olarak desteklenmelidir.
Ekonomik ve sosyal haklar, demokratik yurttaşlığın ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmelidir.
Toplumsal ve siyasal sorunların çözümünde şiddet ve güvenlikçi yöntemler yerine diyalog, müzakere ve demokratik siyaset esas alınmalıdır.
Devletin hukuk, yurttaşlık, yönetim ve güvenlik anlayışı demokratikleşmeden toplumun özgür örgütlenmesi mümkün değildir. Ancak örgütlü, bilinçli ve katılımcı bir toplum oluşmadan da devletin demokratikleşmesi kalıcı hâle gelemez.
Bu nedenle Türkiye’nin önünde duran görev, devleti ya da toplumu tek başına dönüştürmek değildir. Esas ihtiyaç, birbirini besleyen bu iki dönüşümü eş zamanlı gerçekleştirebilmektir.
