Zeynep Duygu yazdı | Barışın toplumsal hayatı (4): Ortaklığın koşullarını kim belirliyor?

Bir milletvekilini eleştirdiğinizde söylediğinize cevap gelmiyor, kime hizmet ettiğiniz soruluyor. Bir partinin politikasına itiraz ettiğinizde hangi tarafta durduğunuz araştırılıyor. Eleştirinin içeriği kayboluyor, geriye kimin kime sadık olduğunun hesabı kalıyor. Bunu yalnızca anonim hesaplar yapmıyor. Kendini demokrat olarak tanımlayan siyasetçiler ve destekçileri de aynı dili kullanıyor.

Muhalefetin kendi içindeki tartışmaları bir süredir bu şaşkınlıkla izliyorum. Hangi parti kiminle ittifak kuracak, hangi aday daha çok oy alacak? Bunları durmadan konuşuyoruz. Aynı iktidara karşı çıkan insanların aynı memlekette yaşamak isteyip istemediğine ise sıra pek gelmiyor.

Bunu sosyal medyanın tartışma kültürüne bağlayıp geçebiliriz. Ama aynı refleks, muhalefetin hangi talepler etrafında birleşebileceği sorulduğunda da ortaya çıkıyor. Kürt meselesi açıldığında yıllarca yan yana durduğumuz insanlarla aramızdaki ayrım artık saklanamıyor. Muhalefeti tek bir demokratik hareket gibi görme alışkanlığımızı belki de buradan sorgulamamız gerekiyor.

AKP karşıtlığı
Zeynep Duygu: AKP karşıtlığı yeterli mi? Muhalefet aynı memleketi mi istiyor?

AKP karşıtlığı neye yetiyor?

Siyaset biliminde, siyasi konumun savunulan ilkelerden çok karşı çıkılan aktör üzerinden kurulmasına negatif partizanlık deniyor. Bu tutumun örgütler düzeyinde de bir karşılığı var: iktidara karşıtlıkta geniş, onun dışındaki konularda sığ, iktidar değişince de çabuk dağılan birliktelikler. Türkiye muhalefetinin tamamını bununla açıklayamayız ama bazı çevrelerde AKP karşıtlığı bütün siyasi ayrımların üstünü örtüyor.

Aynı iktidarı istemiyoruz diye aynı toplumu istediğimiz varsayılıyor. Oysa birimiz sermayenin emek üzerindeki gücünü sınırlamak isterken diğerimiz aynı ekonomik düzeni başka bir kadroyla sürdürmek isteyebilir. Birimiz Kürtlerin siyasal eşitliğini savunurken diğerimiz bunu devletin bekasına tehdit sayabilir.

Muhalefetin içinde sosyalistler, sosyal demokratlar, milliyetçiler, muhafazakârlar, Kürt siyasal hareketi ve birbirinden farklı mücadele gelenekleri var. Bu kesimlerin aynı programı paylaşmasını beklemiyorum. Aralarındaki ayrımların bir kısmı uzlaşmayla kapanacak türden de değil. Devletin nasıl örgütleneceği, sermayenin ne kadar güç taşıyacağı, yurttaşlığın neye dayanacağı ve hangi talebin meşru sayılacağı konusunda birbirine karşıt siyasetler yan yana duruyor.

Bunları açtığınız anda aynı itiraz geliyor: Şimdi sırası mı?

İktidar değişene kadar kendi çevremizdeki sorunları konuşmayacaksak, o değişimin hayatımızda neyi değiştireceğini ne zaman konuşacağız?

Muhalefetin sadakat sınavları

Siyasi ayrılığın karşı tarafa yönelik güvensizliğe ve düşmanlığa dönüşmesine duygusal kutuplaşma deniyor. Ne söylendiğinden önce söyleyenin hangi tarafta durduğuna bakılması bunun gündelik karşılığı. Muhalefetin içinde ise siyasi aidiyet, hangi eleştirinin yapılabileceğini de belirlemeye başlıyor.

Bunun için organize bir trol ağına gerek yok. Kendi siyasi çevresine yönelen eleştiriyi kişisel saldırı sayan insanlar, kimse yönlendirmeden aynı saldırgan dili kullanabiliyor.

AKP’nin uzun iktidarı boyunca dijital siyasette yaygınlaşan hedef göstermeden ve yaftalamadan şikâyet ettik. Aynı yöntemlere bugün muhalefetin bazı çevrelerinde de rastlıyoruz. Eleştiriyi tartışmak yerine eleştirenin niyetini sorgulamak, onu bir cepheye yerleştirmek daha kolay geliyor.

Eleştiren karşı taraftansa zaten dinlenmiyor. Kendi çevremizdense neden şimdi konuştuğu soruluyor, eleştirisinin iktidara yarayacağı söyleniyor. Böylece bir siyasi hareketin kararlarını sorgulamak, o harekete sadakatinizi kanıtlama meselesine dönüşüyor.

Albert Hirschman, bir kurumdan memnun olmayanların önünde iki yol olduğunu yazar: ya çıkıp gidersiniz ya da içeride kalıp sesinizi yükseltirsiniz. Ona göre sesin etkili olması, gerektiğinde çıkabilme ihtimaline bağlıdır. AKP karşıtlığı üzerine kurulan bir birliktelikte çıkış çok pahalı, çünkü ayrılan iktidarın işine yaramakla suçlanıyor. Gidemeyeceği bilinen birinin itirazını kimse ciddiye almak zorunda hissetmiyor.

Güç farkını da hesaba katmak gerekiyor. Sıradan bir yurttaşla, milletvekilliğinin verdiği yetkiye ve geniş bir destekçi ağına sahip biri aynı yerde durmuyor. Siyasi yetki eleştireni itibarsızlaştırmak için kullanıldığında, buna sıradan bir sosyal medya kavgası diyemeyiz.

Devletin baskı araçlarını elinde tutan iktidarla muhalefet içindeki saldırganlık aynı ağırlıkta değil. Ancak iktidarın otoriterliğine karşı olmak, kendi çevremizdeki güç ilişkilerini sorgulamaktan bizi muaf tutmuyor. Eleştirinin bu kadar kolay düşmanlık sayılmasında örgütsel bağların ve korunmak istenen çıkarların payı büyük.

Devletin bekası söz konusu olduğunda

Bu ayrımların en açık göründüğü yer Kürt meselesi. Aynı meydanlarda durduğumuz, aynı baskılara itiraz ettiğimiz insanlar, söz Kürtlerin siyasal haklarına gelince bambaşka yerlerde duruyor. Artık buna şaşırmıyorum. Bütün bu gelenekleri neden tek bir demokratik mücadelenin parçası saydığımızı soruyorum.

Barış ve müzakere tartışmalarında muhalefetin içinden öğretici ve küçümseyici bir dil yükseliyor. Sanki Kürtler devletin nasıl davrandığını yıllarca bizzat yaşamamış gibi konuşuluyor. Sürece dair her kuşku bir keşif gibi sunuluyor. Kürtlere devletin gerçek niyeti ve hangi oyuna gelmemeleri gerektiği anlatılıyor.

Kürtler bunları hiç düşünmedi mi sanıyoruz?

Devletle müzakereyi gerekli bulan bir Kürt de sürecin yöntemine de hedeflerine de itiraz edebilir. Kürtlerin kendi içinde müzakere yöntemini benimsemeyen, açıklanan hedefleri yetersiz bulan, temsile itiraz eden insanlar var. Bir halkın yıllardır süren mücadelesinin içinde oluşmuş bu farklılıkları, dışarıdan açıklanmayı bekleyen bir bilinç eksikliği gibi okuyamayız.

Muhalefetin bazı kesimlerinde ise müzakerenin yönteminden bağımsız, Kürtlerin kolektif haklarına yönelik daha köklü bir itiraz var. Anadili, yerel demokrasi ya da siyasal temsil talepleri gündeme gelince son söz devletin bekasına kalıyor. Devletin kurucu kabulleri aşılamaz sınırlar gibi sunuluyor.

Türkiye’de devlet merkezli milliyetçilik bugünkü iktidardan çok daha eski. Kemalist ve ulusalcı siyasetin belirli yorumlarında devletin tarihsel kabulleri, yurttaşların eşitlik taleplerinin önüne konuyor. Burada bir süreklilik var. Bir hareket iktidarın baskılarını eleştirirken merkeziyetçi ve güvenlikçi devlet anlayışını savunmayı sürdürebiliyor. AKP karşıtlığı, devletin Kürt meselesindeki tarihsel tutumunu kendiliğinden ortadan kaldırmıyor.

25 Ekim’deki İstanbul Barosu seçimi bu sürekliliğin hukuktaki karşılığını gösterdi. Seçimi kaybeden İbrahim Kaboğlu, eski bir CHP milletvekili. Yönetimi, Suriye’nin kuzeyinde öldürülen gazeteciler Nazım Daştan ve Cihan Bilgin için yaptığı açıklama yüzünden savcılığın açtığı davalarla yargılandı, görevden alınması istendi.

Seçim kampanyasında ise avukatlar savundukları kişiler üzerinden etiketlendi, baro belirli kimliklerden kurtarılması gereken bir yer gibi anlatıldı. Devletin baroya yönelttiği suçlamayla muhalefetin içinden yükselen bu dil aynı yere varıyor. Başkanlığa Ümit Kocasakal seçildi.

Ona oy veren herkesin aynı gerekçeyle hareket ettiğini söyleyemeyiz, ama kampanyada kullanılan dilin ne söylediği üzerinde durmamız gerekiyor. Bir avukatın mesleki meşruiyeti savunduğu kişi üzerinden sorgulandığında, savunma hakkının hangi yurttaşlar için geçerli sayıldığı da ortaya çıkıyor.

Barışı kim konuşacak?

Devlet yürüttüğü süreci “Terörsüz Türkiye” diye adlandırıyor. Ben barışı bu güvenlik merkezli tanıma sığdırmıyorum.

Silahların susmasının yarattığı rahatlamayı küçümsemiyorum. Cenazelerin yıllarca gündelik hayatın parçası olduğu yerlerde insanların bir süredir ölüm haberi duymaması az şey değil. Yine de çatışmanın bitmesiyle Kürt meselesinin demokratik çözümü aynı kapsamda sayılamaz.

Devletle müzakere edilmesini tuhaf bulanlar da var. Barış zaten anlaşamadığınız tarafla masaya oturmayı gerektirir. Devlet bu meselenin taraflarından biri. Kimse devletin geçmişini unutmak ya da ona koşulsuz güvenmek zorunda değil.

Müzakerenin siyasi muhatapları belli olabilir. Barışın nasıl bir toplumsal hayat kuracağına dair söz ise o masayla sınırlanamaz. Anadili, yerel demokrasiyi, eşit yurttaşlığı ve bölgesel eşitsizlikleri dışarıda bırakan bir barış tartışmasının sınırları baştan çizilmiş olur. Barışın toplumsallaşmasından, insanların kendi taleplerini oluşturabildiği, itirazlarının kararlarda karşılık bulduğu bir süreci anlıyorum.

Bu yükü de hep Kürtlere bırakamayız. Kürtlerden barışa dair tutumlarını açıklamaları bekleniyor. Kendini devletle özdeşleştiren Türk çoğunluğun da eşit bir ortak yaşam için hangi tarihsel ve siyasi kabullerini değiştirmeye hazır olduğunu aynı açıklıkla konuşması gerekiyor.

Kimin memleket hayali?

Hepimiz aynı toplumsal yerden gelmiyoruz. Sınıfsal deneyimlerimiz, devletle ilişkimiz, ailelerimizin ve yaşadığımız coğrafyaların taşıdığı hafıza farklı.

Yurttaşlığı makbul kimlikler üzerinden tarif eden, Kürtlerin siyasal eşitliğini devletin bekasına bağlayan Kemalist devlet anlayışıyla ortak bir gelecek kurabileceğimi düşünmüyorum. Kürtlerin inkârı ve asimilasyon politikaları, bu devlet anlayışının tarihsel uygulamalarından ayrı düşünülemez. Bunları görmezden gelip yeni bir demokratik ortaklık kurulduğunu söylemek beni ikna etmiyor.

Kemalist gelenekten gelenler tek parça değil. İnsanlar değişebilir, siyasi hareketler kendi tarihleriyle hesaplaşabilir. Bunun olup olmadığını, devletin yurttaşla ilişkisi için ne önerdiklerine bakarak anlarız.

Farklı siyasi hareketler bir hak ihlaline birlikte itiraz edebilir, belirli talepler için yan yana gelebilir. Bunun için birbirlerinin bütün görüşlerini benimsemeleri gerekmez. Ama bir tarafın kendi tarihsel kabullerini değişmez saydığı, diğer tarafın taleplerinden vazgeçmesinin beklendiği bir ilişkiye eşit ortaklık diyemem. Orada kurulan ilişki, ittifaktan çok siyasi tabiiyete yakın.

2023 seçimlerinde bunu yaşadık. HDP masaya alınmadı ama oyu beklendi. İkinci turda Zafer Partisi’yle bir protokol imzalandı, Kürt seçmenden ise yine destek beklendi. Masada yeri olmayan ve ayrılması iktidarın işine yaramak sayılacak bir ortağın itirazı, pazarlıkta hesaba katılmak zorunda değildi.

Ortaklıktan söz edildiğinde hangi taleplerin pazarlığa açıldığına bakıyorum. Kürtlerin siyasal eşitliği ya da emekçilerin hakları baştan ertelenecek meseleler sayılıyorsa o masada neyi müzakere edeceğiz? Bir tarafın devlet anlayışı yerinden kıpırdamazken diğer taraf sürekli taviz veriyorsa, buna neden eşit ortaklık diyelim?

Ortak çıkar diye sunulanın kimin çıkarı olduğu da ayrı bir soru. Devletin bekası denildiğinde yurttaşların hangi taleplerinden vazgeçmesi bekleniyor? Ekonomik istikrar adına sermayenin çıkarları korunurken emekçilerin hangi hakları erteleniyor? Hepsinin toplumun yararına olduğu söyleniyor ama bedeli herkes aynı ölçüde ödemiyor.

Gerçekten ortak bir memleket hayali mi kuruyoruz, yoksa birileri kendi memleket tasavvurunu korurken bizden destekçisi olmamızı mı bekliyor?

İktidar değiştiğinde ne değişecek?

Bu sorunun bir cevabını muhalefetin yönettiği yerlerde görebiliyoruz, çünkü orada muhalefet işveren.

2025 yazında İzmir Büyükşehir Belediyesi’ne bağlı şirketlerde 23 bin işçi toplu sözleşme için greve çıktığında belediye başkanı Cemil Tugay çöp toplamak için sokağa indi, o dönem üyesi olduğu CHP’nin il örgütü de onun yanında durdu. İşçiler “Bu çöp bizim ekmeğimiz” diye karşılık verdi. Tugay bu yıl CHP’den istifa etti, 7 Ekim’de de AKP’ye katıldı. AKP’ye karşı seçilmiş olmak, grevde nerede duracağını belirlememişti. Partisini değiştirmesi için de bu tutumdan vazgeçmesi gerekmedi.

Bu soruyu yalnızca sağ ve milliyetçi muhalefete sormuyorum. Solun kendi örgütlerinde de kararların kimde toplandığına bakabiliriz. Demokrasi iddiasıyla kurulan örgütlerde bile karar yetkisi zamanla küçük bir yönetici çevrede toplanabiliyor. Bir hareketin kendini eşitlikçi diye tanımlaması, üyelerinin karar süreçlerinde eşit söz sahibi olduğunu göstermez.

Bir ittifakta beni ilgilendiren, hangi talepler etrafında kurulduğu. Kürtlerin siyasal eşitliği devletin bekasına, işçilerin talepleri ekonomik istikrara bağlanıyorsa, iktidar değiştiğinde hangi düzenin süreceğini de görmeye başlıyoruz. Kimin söz sahibi olacağı, hangi taleplerin erteleneceği ortaklık kurulurken belirleniyor.

Başka türlü bir ortaklığın örneklerini de gördük. Akbelen’de köylüler, ekoloji örgütleri ve farklı siyasi geleneklerden insanlar ormanı savunmak için yan yana geldi. Ortaklık somut bir talep etrafında kuruldu, kimseden kimliğini ya da tarihini askıya alması istenmedi. Herkes kendi örgütünü korudu.

AKP karşıtlığında yan yana gelebiliriz. Ama sermayenin emek üzerindeki gücü, Kürtlerin siyasal eşitliği ve devletin yurttaşla ilişkisi konuşulmadan kurulan bir birliktelikte kimin talebinin esas alınacağını bilemeyiz.

Aynı iktidarı istememek, aynı memleketi istediğimiz anlamına gelmiyor.

Medyascope'u destekle. Medyascope'a abone ol.

Medyascope’u senin desteğin ayakta tutuyor. Hiçbir patronun, siyasi çıkarın güdümünde değiliz; hangi haberi yapacağımıza biz karar veriyoruz. Tıklanma uğruna değil, kamu yararına çalışıyoruz. Bağımsız gazeteciliğin sürmesi, sitenin açık kalması ve herkesin doğru bilgiye erişebilmesi senin desteğinle mümkün.

Paylaş