İktidarın en kalıcı zaferi, insanlara neyi düşüneceklerini söylemesi değil; neyi unutacaklarını belirleyebilmesidir.
Bir toplumun özgürlüğü yalnızca konuşabilmesiyle değil, aynı soruları yeterince uzun süre konuşabilmesiyle de ölçülür. Günümüz siyasetinde mücadele artık yalnızca bilgi üzerinde değil, kamusal hafıza üzerinde de yürütülüyor.
Son haftalarda peş peşe yaşanan yargı tartışmaları, ekonomik gelişmeler, dış politika krizleri ve siyasal polemikler bir kez daha gösterdi ki Türkiye’de gündem neredeyse her gün yeniden kuruluyor. Henüz hiçbir mesele bütün yönleriyle değerlendirilemeden yeni bir başlık kamuoyunun dikkatini başka bir yöne çekiyor. İlk bakışta bu, hızlanan haber akışının doğal sonucu gibi görünebilir. Oysa aynı zamanda siyasal hayatın değişen işleyiş biçimine de işaret ediyor.
Her dönemin iktidarı kendi iletişim araçlarını kullandı. Matbaanın çağında sansür, televizyon çağında tek seslilik, dijital çağda ise dikkat ekonomisi öne çıktı. Araçlar değişti ama temel amaç değişmedi: Toplumun neyi konuşacağını belirlemek.
Bugün ise siyasal mücadele, yalnızca bilginin dolaşımı üzerinde değil, toplumun dikkatinin hangi konu üzerinde ve ne kadar süre kalacağı üzerinde de yürütülüyor. Çünkü demokratik denetim yalnızca bilgi sahibi olmayı değil, bir mesele üzerinde yeterince durabilmeyi de gerektirir. Düşünmeye zaman tanımayan bir siyaset, hesap sormaya da zaman tanımaz.
Gündemin hızı, hafızanın aşınması
Toplumun düşünmesini engellemenin tek yolu onu susturmak değildir. Bazen daha etkili yöntem, ona sürekli konuşacak yeni konular sunmaktır. Böylece hiçbir tartışma olgunlaşamaz, hiçbir sorun ortak bir muhasebeye dönüşemez.
Bu nedenle yeni dönemin sansürü çoğu zaman sessizlikten değil, gürültüden besleniyor.
Gürültü arttıkça hakikat ortadan kalkmaz; hakikate ayrılan zaman azalır. Tartışmalar çoğaldıkça muhasebe zayıflar. Bilgi çoğaldıkça dikkat parçalanır.
Ve asıl aşınan, bireysel hafıza değil; kamusal hafızadır.
Oysa demokrasi, ortak bir kamusal hafıza olmadan yaşayamaz.
Elbette her gündem değişikliği bilinçli bir siyasal stratejinin ürünü değildir. Demokratik toplumlarda da gündem hızla değişebilir. Sorun, bu değişimin kalıcı bir kamusal muhasebe üretmeyi engelleyecek ölçüde süreklilik kazanmasıdır. Bir mesele tam anlaşılmadan yenisinin başlaması, yalnızca dikkati değil, hesap sorma kapasitesini de zayıflatır.
Algoritmalar ve siyaset
Bu süreci yalnızca siyaset kurumuyla açıklamak da yeterli değildir. Sosyal medya ve dijital platformlar, dikkat ekonomisinin en güçlü aktörleri hâline geldi. Algoritmalar hakikati değil, etkileşimi ödüllendiriyor. Bu nedenle en önemli meseleler değil, en fazla dikkat çeken meseleler görünür oluyor. Siyaset de giderek bu ritme uyum sağlıyor.
Bu döngü iktidarı olduğu kadar muhalefeti de etkiliyor. Kendi siyasal gündemini kurmak yerine sürekli değişen gündemlere cevap vermek zorunda kalan bir muhalefet, doğal olarak geleceği tartışmaktan çok bugüne yetişmeye çalışıyor. Böylece siyasal rekabet, uzun vadeli çözüm önerilerinden çok gündelik refleksler etrafında şekilleniyor.
Oysa hukuk devleti, kurumsal erozyon, eğitim, üretim ekonomisi, gelir adaleti ve gençlerin gelecek kaygısı birkaç günlük tartışmalarla çözülebilecek meseleler değildir. Bunlar, ancak süreklilik gösteren bir kamusal dikkat ve güçlü bir toplumsal hafıza ile sağlıklı biçimde tartışılabilir.
Demokrasi yalnızca seçimlerin düzenli yapılması değildir. Aynı zamanda bir toplumun hangi meseleleri unutmamaya karar verebildiğiyle de ilgilidir. Çünkü hesap sorabilmek önce hatırlamayı gerektirir. Unutulan her sorun yalnızca geçmişte kalmaz; benzerlerinin gelecekte yeniden yaşanma ihtimalini de artırır.
Bu yüzden özgür toplumlar yalnızca konuşma hakkını koruyan toplumlar değildir.
Hatırlama hakkını da koruyan toplumlardır.
Bir ülkenin geleceğini çoğu zaman neyi konuştuğu değil, neyi unutmamaya karar verdiği belirler.
Demokrasi de tam burada başlar: Gündemin peşinden sürüklenmeyen, kamusal hafızasını koruyan yurttaşların ısrarında.
